50 αιτήματα, τρεις αφίξεις στην Ιταλία

Οκτώ χώρες της ΕΕ υπέβαλαν αιτήματα μεταφοράς αιτούντων άσυλο προς την Ιταλία τις πρώτες τρεις εβδομάδες μετά την έναρξη εφαρμογής των νέων κανόνων ασύλου, στις 12 Ιουνίου. Η Ρώμη τα απέρριψε όλα. Δύο μήνες αργότερα, ο υπουργός Εσωτερικών Ματέο Πιαντεντόζι δήλωσε στο ANSA ότι, από τότε που άρχισε να εφαρμόζεται το Σύμφωνο, είχαν φθάσει περίπου 50 αιτήματα, αλλά μόλις τρεις άνθρωποι είχαν πράγματι εμφανιστεί στην Ιταλία. Αυτή η απόσταση ανάμεσα στην απόφαση στα χαρτιά και στην πραγματική άφιξη ενός ανθρώπου ήταν ακριβώς το πρόβλημα που υποτίθεται ότι θα έλυνε το νέο Σύμφωνο της ΕΕ για τη Μετανάστευση και το Άσυλο. Τα πρώτα στοιχεία δείχνουν ότι δεν το έχει λύσει.

Τα αιτήματα αυξάνονται, οι αφίξεις όχι

Η πρώτη αξιολόγηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής κάλυπτε την περίοδο από τις 12 Ιουνίου έως τις 7 Ιουλίου και κατέγραψε 12 υποθέσεις μεταφοράς από οκτώ κράτη-μέλη, όλες απορριφθείσες από τη Ρώμη. Η συνέντευξη του Πιαντεντόζι στις 21 Αυγούστου δίνει τη νεότερη εικόνα: περίπου 50 αιτήματα εισόδου στο σύστημα, τρεις πραγματικές αφίξεις στην έξοδο.

Η Αυστρία είναι η μόνη χώρα που επικαλείται συγκεκριμένες ολοκληρωμένες παραδόσεις. Αυστριακά και ιταλικά μέσα, επικαλούμενα το αυστριακό υπουργείο Εσωτερικών, αναφέρουν ότι τέσσερις αιτούντες άσυλο μεταφέρθηκαν πράγματι με λεωφορείο ή τρένο μετά τις 12 Ιουνίου (ORF, Il Sole 24 Ore). Οι τέσσερις αυστριακές μεταφορές, όμως, δεν συμβιβάζονται εύκολα με τις τρεις αφίξεις που ανέφερε ο Πιαντεντόζι. Δεν έχουν δημοσιευθεί στοιχεία ανά υπόθεση και καμία πλευρά δεν έχει εξηγήσει την απόκλιση.

Το ίδιο κενό φαίνεται σε όλη την Ευρώπη. Τα στοιχεία της Eurostat δείχνουν ότι το 2025, στο παλαιό σύστημα του Δουβλίνου, δηλαδή στους προηγούμενους κανόνες της ΕΕ που κατά κανόνα καθιστούσαν υπεύθυνη για την αίτηση ασύλου τη χώρα πρώτης εισόδου, 111.708 εξερχόμενα αιτήματα οδήγησαν σε μόλις 16.620 πραγματικές μεταφορές. Μόνο η Ιταλία δέχθηκε εκείνη τη χρονιά 24.152 εισερχόμενα αιτήματα. Οι νέοι κανόνες του Συμφώνου σχεδιάστηκαν ώστε να μειώσουν αυτή την απόσταση, με καλύτερα εργαλεία τεκμηρίωσης και σαφέστερα κριτήρια ευθύνης. Το σημείο συμφόρησης, όμως, δεν ήταν ποτέ κυρίως η ταυτοποίηση. Ήταν η ίδια η παράδοση.

Γιατί η καθυστέρηση είναι όπλο

Με βάση τη νομολογία και τους κανόνες της ΕΕ, αν μια μεταφορά δεν εκτελεστεί εντός έξι μηνών, η ευθύνη επιστρέφει στο κράτος που ζήτησε τη μεταφορά (Κανονισμός 604/2013, άρθρο 29). Η Ιταλία δεν χρειάζεται να κερδίσει μια νομική διαμάχη. Αρκεί να αφήσει τον χρόνο να περάσει.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει πει καθαρά ότι ένα κράτος υποδοχής δεν μπορεί απλώς να αρνείται μια μεταφορά· οφείλει να προτείνει εναλλακτική ημερομηνία. Οι Βρυξέλλες, όμως, δεν διαθέτουν επιχειρησιακή εξουσία για να βάλουν κάποιον σε αεροπλάνο με προορισμό τη Ρώμη. Το εργαλείο επιβολής που έχουν είναι η διαδικασία επί παραβάσει, μια αργή νομική διαδρομή που μπορεί να καταλήξει σε απόφαση του Δικαστηρίου της ΕΕ και σε πρόστιμα. Πρόκειται για απειλή που μετριέται σε χρόνια, όχι σε εβδομάδες. Απέναντι σε ένα εξάμηνο χρονόμετρο, είναι από τη φύση της ανεπαρκής.

Η αντιπαράθεση ανάμεσα στο Βερολίνο και τη Ρώμη δείχνει πώς λειτουργεί αυτό στην πράξη. Όταν η Γερμανία επιχείρησε να μεταφέρει τρεις αιτούντες άσυλο στις 19 Αυγούστου, το Βιμινάλε, δηλαδή το ιταλικό υπουργείο Εσωτερικών, απάντησε ότι οι υποθέσεις προϋπήρχαν της έναρξης του Συμφώνου στις 12 Ιουνίου και καλύπτονταν από μια διμερή συμφωνία «καθαρής εκκίνησης» στα τέλη του 2025 (Adnkronos, Tagesschau). Η Γερμανία διαφωνεί. Η γκρίζα ζώνη ανάμεσα στους παλαιούς φακέλους του Δουβλίνου και στις νέες υποθέσεις του Συμφώνου είναι το πεδίο της σύγκρουσης, καθώς ούτε το ενωσιακό δίκαιο ούτε η διμερής συμφωνία χαράσσουν απολύτως καθαρή γραμμή.

Όπως γράψαμε, ο αντιπρόεδρος της ιταλικής κυβέρνησης Ματέο Σαλβίνι δήλωσε την περασμένη εβδομάδα ότι η Ιταλία δεν θα δέχεται επιστροφές από τη Γερμανία όσο πλοία γερμανικών ΜΚΟ συνεχίζουν να αποβιβάζουν διασωθέντες μετανάστες σε ιταλικά λιμάνια. Η σύνδεση αφορά νομικές υποχρεώσεις διαφορετικής τάξης, αλλά εξυπηρετεί έναν πολιτικό σκοπό: μετατρέπει ένα διαδικαστικό ζήτημα σε επιχείρημα κυριαρχίας, με σαφή εσωτερική απήχηση.

Η αδυναμία εκτέλεσης είναι ευρωπαϊκό πρόβλημα

Η Φινλανδία έχει επιβεβαιώσει ότι προετοιμάζει ατομικές μεταφορές προς την Ιταλία, χωρίς να έχει ολοκληρώσει καμία έως τις 21 Αυγούστου (HS). Η Ολλανδία συμφώνησε με τη Ρώμη σε προσέγγιση «καθαρής εκκίνησης» που καλύπτει μόνο υποθέσεις μετά τις 12 Ιουνίου, αλλά καμία ολλανδική πηγή δεν επιβεβαιώνει ολοκληρωμένη μεταφορά (NOS).

Η Ιρλανδία πιέζει τη Ρώμη μαζί με βόρεια κράτη-μέλη, όμως το δικό της ιστορικό αποδυναμώνει την πίεση. Οι Irish Times ανέφεραν μόλις 19 πραγματικές μεταφορές από 1.037 αποφάσεις μεταφοράς την περίοδο 2021-2025. Η Eurostat κατέγραψε μηδενικές εξερχόμενες ιρλανδικές μεταφορές βάσει του Δουβλίνου το 2025. Ακόμη και κράτη που ζητούν συμμόρφωση από την Ιταλία δυσκολεύθηκαν να μετατρέψουν τις δικές τους αποφάσεις σε πραγματικές μετακινήσεις.

Το Σύμφωνο έδωσε στην Ευρώπη καλύτερα εργαλεία για να αποδεικνύει ποια χώρα πρέπει να χειρίζεται μια αίτηση ασύλου: μια ευρύτερη βάση δακτυλικών αποτυπωμάτων, μέσω της αναθεωρημένης Eurodac, σαφέστερους κανόνες κατανομής ευθύνης και αυστηρότερες προβλέψεις για τις δευτερογενείς μετακινήσεις, δηλαδή τη μετακίνηση αιτούντων άσυλο από την πρώτη χώρα εισόδου σε άλλα κράτη-μέλη. Τίποτε από αυτά δεν δίνει σε κάποιον την εξουσία να πραγματοποιήσει μια μεταφορά όταν το κράτος υποδοχής καθυστερεί. Το Σύμφωνο βελτίωσε την ανάθεση ευθύνης. Η εκτέλεση παραμένει στα χέρια εθνικών κυβερνήσεων που μπορεί να μη θέλουν να συνεργαστούν. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή οφείλει να απαντήσει αν θα κινήσει διαδικασία επί παραβάσει κατά της Ιταλίας. Μέχρι τότε, η Ρώμη δοκιμάζει κατά πόσον η ακρίβεια στον καθορισμό της ευθύνης έχει σημασία όταν μια κυβέρνηση αρνείται απλώς να μετακινήσει ανθρώπους.