Η Ιταλία μπλοκάρει το γερμανικό άσυλο

Ο Ματέο Σαλβίνι είπε σε συγκέντρωση της Λέγκας στις 22 Αυγούστου ότι η Γερμανία δεν έχει «κανένα δικαίωμα» να στείλει πίσω στην Ιταλία «ούτε έναν παράτυπο μετανάστη», όσο πλοία γερμανικών ΜΚΟ αποβιβάζουν ανθρώπους στις ιταλικές ακτές (ANSA). Η φράση ήταν φτιαγμένη για σύγκρουση. Η αρμοδιότητα όμως να αποδεχθεί ή να απορρίψει η Ιταλία επιστροφές αιτούντων άσυλο δεν βρίσκεται στο υπουργείο Μεταφορών του Σαλβίνι. Βρίσκεται στο υπουργείο Εσωτερικών του Ματέο Πιαντεντόζι, το οποίο, σύμφωνα με ιταλικά δημοσιεύματα, απορρίπτει αθόρυβα γερμανικά αιτήματα μεταφοράς από τα μέσα Αυγούστου (Il Messaggero). Ο Σαλβίνι δίνει την πολιτική γλώσσα. Ο Πιαντεντόζι χειρίζεται τον αποκλεισμό.

Η διάκριση έχει σημασία, επειδή πίσω από τη σκηνή της πολιτικής αντιπαράθεσης βρίσκεται μια διοικητική σύγκρουση με το νέο ευρωπαϊκό σύστημα ασύλου, μόλις δύο μήνες αφότου άρχισε να εφαρμόζεται.

Ποιο πλαίσιο ισχύει

Η διαμάχη ανάμεσα στο Βερολίνο και τη Ρώμη κρίνεται σε μία ημερομηνία: 12 Ιουνίου 2026. Τότε άρχισε να εφαρμόζεται ο νέος Κανονισμός της ΕΕ για τη Διαχείριση του Ασύλου και της Μετανάστευσης, ο οποίος αντικατέστησε το παλαιό σύστημα του Δουβλίνου (EUR-Lex). Και στα δύο πλαίσια, η βασική αρχή είναι ότι το κράτος στο οποίο φθάνει πρώτα ή καταγράφεται ένας αιτών άσυλο αναλαμβάνει, κατά κανόνα, την ευθύνη για την εξέταση της αίτησής του.

Η Γερμανία θέλει να επιστρέψει ανθρώπους στην Ιταλία με βάση τους νέους κανόνες. Το ιταλικό υπουργείο Εσωτερικών απαντά ότι όσοι έφθασαν πριν από τις 12 Ιουνίου υπάγονται στις παλαιότερες ρυθμίσεις και δεν μπορούν να επανεξεταστούν ως νέες υποθέσεις (Sky TG24). Τρεις προγραμματισμένες γερμανικές μεταφορές απορρίφθηκαν επισήμως από τη Ρώμη στα μέσα Αυγούστου. Η μία αφορούσε μια 22χρονη Σομαλή που είχε φθάσει στη Γερμανία τον Μάρτιο. Πριν από την προγραμματισμένη μεταφορά της, κατέφυγε σε εκκλησιαστικό άσυλο στη Νυρεμβέργη, με αποτέλεσμα η υπόθεση να καταρρεύσει πριν δοκιμαστούν στην πράξη οι νέοι κανόνες (EU Perspectives).

Ο Πιαντεντόζι προσπάθησε να μειώσει το πολιτικό βάρος της αντιπαράθεσης. Σε δήλωσή του στο ANSA στις 21 Αυγούστου είπε ότι η Ιταλία είχε δεχθεί περίπου 50 αιτήματα από τις 12 Ιουνίου, αλλά μόνο τρεις άνθρωποι είχαν φθάσει πράγματι στη χώρα, χαρακτηρίζοντας τη διαμάχη «στείρα» (ANSA). Οι αριθμοί είναι μικροί. Το πρόβλημα για το Βερολίνο και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή είναι ότι η Ρώμη αρνείται να δεχθεί ακόμη και αυτούς.

Ποιος πιέζει και ποιος περιμένει

Η πίεση προς τη Ρώμη δεν είναι πλέον μόνο γερμανοϊταλική υπόθεση. Η Αυστρία έχει ολοκληρώσει τέσσερις μεταφορές προς την Ιταλία από τότε που άρχισε να εφαρμόζεται το σύμφωνο, σε συνεργάσιμες υποθέσεις ανθρώπων που ταξίδεψαν με τρένο ή λεωφορείο (ORF, Die Presse). Η Φινλανδία προετοιμάζει μεμονωμένες μεταφορές, χωρίς να υπάρχουν επιβεβαιωμένες ολοκληρώσεις (Helsingin Sanomat). Η Ολλανδία λέει ότι έχει ξεκινήσει τη διαδικασία (Adnkronos).

Η Γαλλία και η Ισπανία κρατούν αποστάσεις. Η Μαδρίτη, ως χώρα πρώτης εισόδου και η ίδια, προτιμά να χειρίζεται τις μεταφορές μέσω των μηχανισμών αλληλεγγύης του συμφώνου, δηλαδή του συστήματος στο οποίο τα κράτη μπορούν είτε να δεχθούν μετεγκαταστάσεις είτε να συνεισφέρουν σε κοινό ταμείο, αντί να στηρίζεται σε διμερείς απελάσεις (Euronews). Η επιφυλακτικότητα της Ισπανίας έχει σαφές ίδιον συμφέρον: κάθε προηγούμενο που νομιμοποιεί απεριόριστες επιστροφές προς τις χώρες πρώτης εισόδου μπορεί αργότερα να στραφεί και εναντίον της.

Η πρώτη αξιολόγηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, που κάλυπτε την περίοδο από τις 12 Ιουνίου έως τις 7 Ιουλίου, κατέγραψε αιτήματα από οκτώ κράτη-μέλη για 12 μεταφορές προς την Ιταλία. Η Ιταλία τα απέρριψε όλα. Η Επιτροπή τόνισε ότι το κράτος υποδοχής δεν μπορεί απλώς να αρνείται και οφείλει να προτείνει εναλλακτική ημερομηνία. Η οδηγία αυτή είχε στόχο να αποτρέψει την άρνηση μέσω καθυστέρησης, αλλά δεν οδήγησε από μόνη της σε καμία μεταφορά (European Commission, 2EU Brussels).

Η Ρώμη μπορεί να πει όχι σήμερα· οι Βρυξέλλες μπορούν να τιμωρήσουν αργότερα

Η νομική θέση της Γερμανίας μπορεί να είναι ισχυρή, αλλά τα εργαλεία επιβολής είναι αργά. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μπορεί να κινήσει διαδικασία επί παραβάσει, δηλαδή την επίσημη διαδικασία με την οποία πιέζεται ένα κράτος να συμμορφωθεί με το δίκαιο της ΕΕ. Η Γερμανία θα μπορούσε θεωρητικά να προσφύγει κατά άλλου κράτους-μέλους στο Δικαστήριο της ΕΕ, αν και κανένα κράτος δεν έχει επιλέξει αυτή την οδό στο μεταναστευτικό, επειδή δηλητηριάζει τις διμερείς σχέσεις για χρόνια. Οι χρηματικές κυρώσεις έρχονται μόνο μετά από δικαστική απόφαση και συνεχιζόμενη άρνηση συμμόρφωσης (Άρθρο 258 ΣΛΕΕ). Τίποτα από αυτά δεν μετακινεί έναν άνθρωπο από το ένα σύνορο στο άλλο την επόμενη εβδομάδα.

Ο χρόνος είναι το πραγματικό όπλο της Ιταλίας. Αν μια μεταφορά δεν εκτελεστεί εντός της νόμιμης προθεσμίας, η ευθύνη επιστρέφει στο κράτος που ζητά τη μεταφορά, όπως έκρινε το Δικαστήριο της ΕΕ στην απόφαση Shiri του 2017 (ΔΕΕ, C-201/16). Απόρριψη, αμφισβήτηση της κατηγοριοποίησης, επιμονή σε νέο προγραμματισμό, σύνδεση της συνεργασίας με το ζήτημα των πλοίων των ΜΚΟ: το ευρωπαϊκό δίκαιο ασύλου δεν καθιστά τη Γερμανία υπεύθυνη για μια αίτηση απλώς επειδή ένα διασωστικό πλοίο φέρει γερμανική σημαία (EUR-Lex AMMR). Το επιχείρημα του Σαλβίνι δεν χρειάζεται όμως να είναι νομικά ακριβές για να αποδώσει πολιτικά. Αγοράζει χρόνο για τη Ρώμη, όσο τα βόρεια κράτη εξαντλούν τις προθεσμίες.

Οι τέσσερις ολοκληρωμένες μεταφορές της Αυστρίας δείχνουν ότι το σύστημα μπορεί να λειτουργήσει. Δείχνουν όμως και την κλίμακά του: τέσσερις άνθρωποι, με λεωφορείο, σε δύο μήνες. Το παλαιό σύστημα του Δουβλίνου παρήγαγε 24.152 αιτήματα μεταφοράς προς την Ιταλία μόνο το 2025, ενώ η Γερμανία εκτέλεσε συνολικά μόλις 5.377 μεταφορές προς όλους τους προορισμούς (Eurostat μέσω Sky TG24). Το χάσμα ανάμεσα στη γραφειοκρατική ανάθεση ευθύνης και τη φυσική μετακίνηση ανθρώπων ήταν η χρόνια αδυναμία του Δουβλίνου. Προς το παρόν, η Ιταλία έχει εντοπίσει την αντίστοιχη αδυναμία του νέου συμφώνου: ο νόμος μπορεί να αναθέτει ευθύνη ταχύτερα απ’ ό,τι οι Βρυξέλλες μπορούν να επιβάλουν συμμόρφωση.