Ενεργειακή ανάσα €6.5 billion για την Ιταλία

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναμένεται να ανακοινώσει στις 3 Ιουνίου ότι η Ιταλία θα μπορεί να εξαιρεί από τον υπολογισμό του ελλείμματός της ενεργειακές επενδύσεις έως 0,3% του ΑΕΠ ετησίως, με δημοσιονομικό χώρο περίπου 6,5 δισ. ευρώ για την περίοδο 2026-2028 (Il Fatto Quotidiano). Η ευελιξία αυτή δεν θα περάσει ως νέος κανόνας. Θα ενταχθεί στη ρήτρα εξαίρεσης για τις αμυντικές δαπάνες, την οποία ενεργοποίησαν ήδη 15 κράτη-μέλη τον περασμένο Ιούλιο. Η ενέργεια, όταν ορίζεται πλέον ως ζήτημα ασφάλειας, αποκτά την ίδια δημοσιονομική μεταχείριση με τα άρματα και το στρατιωτικό προσωπικό. Το προηγούμενο έχει μεγαλύτερη σημασία από το ίδιο το ποσό.

Πώς η άμυνα απορρόφησε την ενέργεια

Το αναθεωρημένο Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης της ΕΕ, δηλαδή το πλαίσιο που περιορίζει τον δανεισμό των κυβερνήσεων, ισχύει από τον Απρίλιο του 2024 και αντικατέστησε τους παλαιούς στόχους με μια «πορεία καθαρών δαπανών», η οποία ορίζει πόσο γρήγορα μπορεί να αυξάνει κάθε χρόνο τις δαπάνες του ένα κράτος. Για να χωρέσουν οι στρατιωτικές ενισχύσεις μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία, το νέο πλαίσιο περιλαμβάνει εθνική ρήτρα διαφυγής που επιτρέπει πρόσθετες αμυντικές δαπάνες έως 1,5% του ΑΕΠ μέχρι το 2028 (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο).

Η Ιταλία δεν ενεργοποίησε τη ρήτρα αυτή για την άμυνα. Αντίθετα, η Τζόρτζια Μελόνι έστειλε στις 17 Μαΐου επιστολή στην πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, υποστηρίζοντας ότι, εφόσον οι δημοσιονομικοί κανόνες χαλαρώνουν για τα άρματα, πρέπει να χαλαρώνουν και για την ενεργειακή ασφάλεια. Η απάντηση, με μεσολάβηση του Ιταλού αντιπροέδρου της Επιτροπής Ραφαέλε Φίτο, διευρύνει τη ρήτρα άμυνας εκ των έσω: οι ενεργειακές επενδύσεις μπορούν να καλύψουν σωρευτικά έως 0,6% του ΑΕΠ, μέσα στο υφιστάμενο ανώτατο όριο του 1,5% (Corriere della Sera). Επιλέξιμες θα είναι μόνο οι κεφαλαιουχικές επενδύσεις. Οι επιδοτήσεις και τα πλαφόν στις τιμές μένουν εκτός.

Το οικονομικό επιχείρημα της Ρώμης έχει βάση. Η τιμή του βιομηχανικού ηλεκτρικού ρεύματος στην Ιταλία έφθασε τα 278 ευρώ ανά μεγαβατώρα το πρώτο εξάμηνο του 2025, περίπου 29% πάνω από τον μέσο όρο της ΕΕ, που ήταν 216 ευρώ ανά μεγαβατώρα (Confindustria, Eurostat). Η κρίση στα Στενά του Ορμούζ άνοιξε ακόμη περισσότερο αυτή την απόσταση. Οι Ιταλοί βιομήχανοι πληρώνουν για την ενέργεια περισσότερο από σχεδόν κάθε ανταγωνιστή τους στην Ευρώπη, και το κόστος αυτό περνά απευθείας στην απώλεια ανταγωνιστικότητας.

Ποιος δικαιούται να το ονομάσει «ασφάλεια»

Αν το οικονομικό επιχείρημα στέκει, η πολιτική υποδοχή εξαρτάται από το ποιος το προβάλλει. Όταν το Der Spiegel κάλυψε την επιστολή της Μελόνι, τη χαρακτήρισε "Bettelbrief", δηλαδή επιστολή επαιτείας. Το προβλεπόμενο έλλειμμα της ίδιας της Γερμανίας για το 2026 ανέρχεται σε 3,7% του ΑΕΠ (ομοσπονδιακό υπουργείο Οικονομικών της Γερμανίας). Το ιταλικό έλλειμμα βρίσκεται χαμηλότερα, κοντά στο 3%. Το Βερολίνο ενεργοποίησε επίσης τη ρήτρα διαφυγής για την άμυνα και δημιούργησε ειδικό ταμείο υποδομών εκτός των συνταγματικών περιορισμών, για το οποίο το Ινστιτούτο ifo διαπίστωσε ότι έως 95% των δαπανών απομακρύνεται από τον δηλωμένο σκοπό του (WirtschaftsWoche). Αυτό δεν χαρακτηρίστηκε επαιτεία.

Η Γαλλία, αντιθέτως, μένει πλήρως εκτός. Με έλλειμμα περίπου 5% και ενταγμένη στη διαδικασία υπερβολικού ελλείμματος της ΕΕ, δηλαδή στο καθεστώς επιτήρησης για κυβερνήσεις που υπερβαίνουν συστηματικά τα δημοσιονομικά όρια, το Παρίσι δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει τη ρήτρα για την άμυνα και, άρα, ούτε την ενεργειακή υπο-ρήτρα (El País). Η Γαλλία δαπανά περίπου 6 δισ. ευρώ για έκτακτες ενεργειακές ενισχύσεις, ποσό αντίστοιχο με αυτό που καλύπτει η ιταλική παρέκκλιση, αλλά κάθε ευρώ εγγράφεται απευθείας στο γαλλικό έλλειμμα (Parlons Politique).

Τι θα εξαιρεθεί στη συνέχεια;

Οικονομολόγοι του Κέντρου Έρευνας Οικονομικής Πολιτικής έχουν ήδη εντοπίσει αποκλίσεις ανάμεσα στους νέους κανόνες και στον τρόπο με τον οποίο εφαρμόζονται. Οι αγορές ομολόγων παρακολουθούν επίσης: το σπρεντ των ιταλικών ομολόγων έναντι των γερμανικών, δηλαδή το πρόσθετο επιτόκιο που πληρώνει η Ιταλία σε σχέση με τη Γερμανία για να δανειστεί, αυξήθηκε από 59 μονάδες βάσης τον Ιανουάριο σε πάνω από 100 τον Απρίλιο, σύμφωνα με το countryeconomy.com. Δεν πρόκειται για πανικό. Ούτε όμως για αδιαφορία.

Κάθε εξαίρεση από το δημοσιονομικό πλαίσιο μπορεί να υπερασπιστεί τον εαυτό της χωριστά. Το ενεργειακό κόστος πλήττει πράγματι την ανταγωνιστικότητα της Ιταλίας. Η άμυνα χρειαζόταν πράγματι δημοσιονομικό χώρο. Αν όμως η ενέργεια χωρά μέσα στην άμυνα, η επόμενη διεκδίκηση θα είναι οι κλιματικές επενδύσεις. Έπειτα η ψηφιακή μετάβαση. Μετά η στέγαση. Οι αναθεωρημένοι κανόνες δεν έχουν κλείσει ούτε δύο χρόνια ζωής και ήδη ερμηνεύονται με τρόπο που σταδιακά αδειάζει τους περιορισμούς από το περιεχόμενό τους.