Τα €150.000 για τη δολοφονία Caruana Galizia

Την τέταρτη ημέρα της δίκης του Γιόργκεν Φένεκ ενώπιον ενόρκων στη Βαλέτα, ο επικεφαλής ανακριτής Κιθ Αρνό παρουσίασε τον αστυνομικό φάκελο για τη δολοφονία της δημοσιογράφου Ντάφνε Καρουάνα Γκαλιζία με παγιδευμένο αυτοκίνητο το 2017 (Lovin Malta). Ο Μελβιν Τέουμα, μεσάζων που μετατράπηκε σε μάρτυρα κατηγορίας, είχε πει στην αστυνομία ότι κράτησε μια φωτογραφία του με τον Κιθ Σκέμπρι, πρώην προσωπάρχη του τότε πρωθυπουργού Τζόζεφ Μουσκάτ, επειδή «ήθελε να τον εκβιάσει» (NBC News). Πρόκειται για μαρτυρία, όχι για δικαστική διαπίστωση. Το γεγονός όμως ότι τέτοιες φράσεις ακούγονται ενόρκως, σχεδόν εννέα χρόνια μετά τη δολοφονία, εξηγεί γιατί η υπόθεση έχει ξεπεράσει τα όρια μιας ποινικής δίκης για ανθρωποκτονία.

Ο Φένεκ, επιχειρηματίας, αρνείται την ενοχή του και αντιμετωπίζει ποινή ισόβιας κάθειρξης (The Guardian). Οι εισαγγελείς υποστηρίζουν ότι οι εκτελεστές πληρώθηκαν 150.000 ευρώ για να σκοτώσουν την Καρουάνα Γκαλιζία. Το κρίσιμο ερώτημα της δίκης είναι αν η εντολή ήρθε από υψηλότερα. Κατά την κατηγορούσα αρχή, η δημοσιογράφος δολοφονήθηκε επειδή τα ρεπορτάζ της απειλούσαν ισχυρά πρόσωπα που συνδέονταν με την κυβέρνηση της Μάλτας (The Guardian).

Η Ευρώπη μπορεί να πιέσει. Μόνο η Μάλτα μπορεί να καταδικάσει.

Η ποινική δίκη μπορεί να απαντήσει σε ένα συγκεκριμένο ερώτημα: είναι ένοχος ο Φένεκ; Δεν μπορεί όμως να απαντήσει σε ένα δεύτερο, πολιτικά βαρύτερο: διόρθωσε η Μάλτα τις συνθήκες που επέτρεψαν τη δολοφονία;

Η δημόσια έρευνα κατέληξε ότι το μαλτέζικο κράτος έφερε ευθύνη επειδή δημιούργησε γύρω από την υπόθεση μια «ατμόσφαιρα ατιμωρησίας» (Public Inquiry). Αυτό το συμπέρασμα μετέτρεψε έναν φάκελο δολοφονίας σε δοκιμασία για τον τρόπο με τον οποίο η Ευρώπη αντιμετωπίζει την αποτυχία του κράτους δικαίου μέσα σε κράτος-μέλος. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο υιοθέτησε το 2021 ψήφισμα που αντιμετώπιζε την υπόθεση ως ευρωπαϊκό ζήτημα (European Parliament). Αργότερα δημιούργησε βραβείο δημοσιογραφίας στο όνομα της Καρουάνα Γκαλιζία, δείχνοντας ότι οι θεσμοί της ΕΕ θεωρούν την ελευθερία του Τύπου μέρος της δικής τους εποπτικής αρμοδιότητας (European Parliament). Η Κοινοβουλευτική Συνέλευση του Συμβουλίου της Ευρώπης περιέγραψε τη δολοφονία ως πρόβλημα κράτους δικαίου που υπερβαίνει τα όρια της Μάλτας (PACE), ενώ η Επίτροπος Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου κάλεσε τη Μάλτα να υιοθετήσει εθνικό σχέδιο δράσης για την ασφάλεια των δημοσιογράφων (Council of Europe).

Αυτοί οι μηχανισμοί παράγουν πίεση, όχι εκτελεστική ισχύ. Η ετήσια έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το κράτος δικαίου μπορεί να καταγράφει αδυναμίες και να εισηγείται μεταρρυθμίσεις, αλλά δεν μπορεί να ξαναγράψει τη μαλτέζικη νομοθεσία ούτε να επιβάλει δικαστικές αποφάσεις (Commission). Η πραγματική λογοδοσία μπορεί να έρθει μόνο από τα δικαστήρια και το κοινοβούλιο της ίδιας της Μάλτας.

Μεταρρυθμίσεις που προχώρησαν μισές

Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι αυτή η διαδικασία δεν έχει ολοκληρωθεί. Το Media Pluralism Monitor, εργαλείο παρακολούθησης της πολυφωνίας στα μέσα ενημέρωσης που χρηματοδοτείται από την ΕΕ, ανέφερε στο προφίλ της Μάλτας για το 2026 ότι οι συστάσεις της δημόσιας έρευνας έχουν εφαρμοστεί μόνο εν μέρει, ότι δημόσιοι αξιωματούχοι εξακολουθούν να στοχοποιούν δημοσιογράφους και ότι η διαχείριση των αιτημάτων ελευθερίας πληροφόρησης παραμένει προβληματική (CMPF). Η μεταρρύθμιση του 2024 κατά των αγωγών SLAPP, δηλαδή των καταχρηστικών αγωγών που χρησιμοποιούνται για να εκφοβίσουν και να φιμώσουν δημοσιογράφους, εξακολουθεί να μην καλύπτει εσωτερικές υποθέσεις. Ένας Μαλτέζος δημοσιογράφος που δέχεται νομική πίεση από Μαλτέζο ενάγοντα δεν προστατεύεται από τον νέο νόμο (CMPF).

Οι Δημοσιογράφοι Χωρίς Σύνορα έχουν χαρακτηρίσει τη δίκη Φένεκ «ιστορική και εμβληματική ευρωπαϊκή υπόθεση» (The Guardian). Ιταλικά μέσα την παρουσίασαν ως ιστορία για τη διαφθορά και την ασφάλεια των ερευνητικών δημοσιογράφων μέσα στην ΕΕ (Euronews Italia). Οι ευρωπαϊκοί θεσμοί συνεχίζουν να επικαλούνται την υπόθεση όταν αξιολογούν την ελευθερία του Τύπου και το κράτος δικαίου στην Ένωση. Η επίμονη διεθνής προσοχή όμως δεν ισοδυναμεί με διεθνή εξουσία: κανένας ευρωπαϊκός θεσμός δεν μπορεί να παρέμβει στην ίδια τη δικαστική αίθουσα.

Εκεί όπου τελειώνει η εποπτεία

Η δίκη θα καταλήξει κάποια στιγμή σε ετυμηγορία για τον Φένεκ. Όποια κι αν είναι, θα μείνει ανοιχτό ένα δυσκολότερο ερώτημα: μπορεί ένα μικρό κράτος-μέλος της ΕΕ, όπου η πολιτική και η επιχειρηματική ισχύς συνδέονται στενά, να διώξει πειστικά πρόσωπα της δικής του ελίτ ύστερα από χρόνια καταγεγραμμένης θεσμικής ανεπάρκειας; Τα ευρωπαϊκά όργανα μπορούν να παρακολουθούν, να εισηγούνται και να εκθέτουν πολιτικά. Δεν μπορούν να δικάσουν. Η αίθουσα του δικαστηρίου στη Βαλέτα είναι το σημείο όπου αυτό το κενό γίνεται συγκεκριμένο: εκεί όπου η αφηρημένη ευρωπαϊκή εποπτεία συναντά τον νόμο που πράγματι εφαρμόζεται. Αυτή η δίκη δείχνει με ακρίβεια πού τελειώνει ο ευρωπαϊκός έλεγχος και πού αρχίζει, ή αποτυγχάνει, η εθνική επιβολή του δικαίου.