Η Λετονία μετρά 7.634 απόπειρες

Ο επικεφαλής της λετονικής συνοριοφυλακής Γκούντις Πούγιατς δηλώνει ότι η χώρα του έχει γίνει ο βασικός στόχος της Λευκορωσίας για οργανωμένες διελεύσεις, με 7.634 απόπειρες εισόδου να έχουν καταγραφεί το 2026 και με κυκλώματα διακίνησης αρκετά επιθετικά ώστε να προκαλέσουν προειδοποιητικούς πυροβολισμούς (LRT). Η πίεση δεν είναι καινούργια ως μέθοδος. Καινούργιο είναι το σημείο στο οποίο συγκεντρώνεται, καθώς και αυτό που αποκαλύπτει για την ευρωπαϊκή συνοριακή άμυνα: ένα σύστημα που είναι κοινό στη θεωρία, αλλά παραμένει εθνικό στην πράξη.

Μια κρίση που μετακινείται

Τα ημερήσια στοιχεία της Λιθουανίας δείχνουν καθαρά το μοτίβο. Στις 7 Ιουλίου, η Λετονία απέτρεψε την είσοδο 68 ανθρώπων στα σύνορά της με τη Λευκορωσία. Η Λιθουανία απέτρεψε 14. Η Πολωνία 5 (LRT). Το Μινσκ δεν χρειάζεται να πιέζει ταυτόχρονα κάθε τμήμα των συνόρων. Δοκιμάζει, συγκεντρώνει ροές και μετακινεί την πίεση, αναγκάζοντας κάθε φορά τη χώρα που βρίσκεται στο επίκεντρο να σηκώνει το κόστος, ενώ οι γείτονές της αναπροσαρμόζονται.

Η ΕΕ αναγνώρισε αυτή τη λογική ήδη από το 2021, όταν το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, δηλαδή το όργανο όπου οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων χαράσσουν τη γενική πολιτική κατεύθυνση της Ένωσης, δήλωσε ότι η Ευρώπη δεν θα αποδεχθεί τη χρήση μεταναστών ως πολιτικού εργαλείου από τρίτες χώρες. Στη συνέχεια, το Συμβούλιο της ΕΕ διεύρυνε το πλαίσιο κυρώσεων κατά της Λευκορωσίας, μιλώντας για υβριδική επίθεση και εργαλειοποίηση μεταναστών (European Council, Council). Τέσσερα χρόνια αργότερα, οι κυρώσεις παραμένουν σε ισχύ, η πίεση συνεχίζεται και το βάρος εξακολουθεί να πέφτει στο κράτος-μέλος που τυχαίνει να φυλά το συγκεκριμένο τμήμα του φράχτη.

Το πρόβλημα της Λετονίας γίνεται επιχείρημα της Πολωνίας

Ό,τι περνά στη Λετονία δεν μένει στα λετονικά σύνορα. Οι πολωνικές αρχές έχουν συλλάβει ανθρώπους που εισήλθαν μέσω Λετονίας, πέρασαν από τη Λιθουανία και εντοπίστηκαν μέσα σε φορτηγά με κατεύθυνση προς τα δυτικά. Από τον Ιανουάριο, η Πολωνία έχει καταγράψει περίπου 760 συλλήψεις μόνο στα σύνορά της με τη Λιθουανία (PAP).

Η Βαρσοβία αξιοποιεί αυτές τις κινήσεις ως επιχείρημα υπέρ της διατήρησης ελέγχων εντός της Σένγκεν, της ζώνης ελεύθερης κυκλοφορίας χωρίς συστηματικούς ελέγχους διαβατηρίων. Σύμφωνα με την Πολωνία, οι έλεγχοι στα σύνορα με τη Γερμανία και τη Λιθουανία έχουν οδηγήσει σε 3,84 εκατ. ελέγχους, 1.900 αρνήσεις εισόδου και σχεδόν 1.200 μεταφορές στο πλαίσιο επανεισδοχής (RMF24). Κάθε αριθμός ενισχύει το επιχείρημα της Βαρσοβίας για παράταση μέτρων που υποτίθεται ότι είναι προσωρινά, αλλά περιορίζουν ακριβώς την ελεύθερη μετακίνηση την οποία η Σένγκεν υπάρχει για να εγγυάται.

Η πίεση ήδη συμπαρασύρει και τους γείτονες. Η Εσθονία, παρότι δεν συνορεύει με τη Λευκορωσία, έστειλε δεύτερη εναλλαγή αξιωματικών για να στηρίξει τις λετονικές περιπολίες (PPA). Η Φινλανδία απέστειλε συνοριοφύλακες στη Λετονία, ενώ κρατά κλειστά τα δικά της σύνορα με τη Ρωσία βάσει εθνικού νόμου έκτακτης ανάγκης (Yle). Κάθε απάντηση δίνεται σε εθνικό επίπεδο και αφαιρεί κάτι από την ομοιομορφία που υπόσχεται η Σένγκεν.

Ποιος ελέγχει την έκτακτη ανάγκη

Οι νέοι κανόνες της ΕΕ για το άσυλο και τη μετανάστευση, που τέθηκαν σε εφαρμογή μετά το 2024, επιτρέπουν στις κυβερνήσεις να εφαρμόζουν ταχύτερες και αυστηρότερες συνοριακές διαδικασίες σε περιόδους κρίσης, συμπεριλαμβανομένων των περιπτώσεων όπου ξένο κράτος ωθεί σκόπιμα ανθρώπους προς τα σύνορα (Crisis Regulation). Οι κανόνες αυτοί, όμως, δεν καταργούν το δικαίωμα υποβολής αιτήματος ασύλου. Ο έλεγχος ταυτοποίησης, η εξέταση ευαλωτότητας και οι διαδικαστικές εγγυήσεις παραμένουν νομικά δεσμευτικές.

Η αξιολόγηση της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες επί του σχεδίου νόμου της Λετονίας για το άσυλο δείχνει πού εμφανίζονται τα κενά στην πράξη: στην παρακολούθηση της τήρησης δικαιωμάτων, στη νομική συμβουλευτική, στον εντοπισμό ευάλωτων προσώπων και στα όρια της κράτησης (UNHCR). Στα τρία κράτη της πρώτης γραμμής, το μοτίβο είναι παρόμοιο. Οι κυβερνήσεις αντιμετωπίζουν την κατάσταση έκτακτης ανάγκης ως απόδειξη ότι η σκληρή επιβολή αποδίδει. Οι δικλείδες που υπάρχουν για να αποτρέπουν την κατάχρηση παραμένουν αδύναμες.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε προτείνει έκτακτα μέτρα για τη Λετονία, τη Λιθουανία και την Πολωνία ήδη από το 2021 (Commission). Σήμερα οφείλει να δώσει δημόσια εικόνα για το αν οι εγγυήσεις του νέου συμφώνου εφαρμόζονται ή παρακάμπτονται στα τμήματα των συνόρων που δέχονται τη μεγαλύτερη πίεση. Η Λευκορωσία έχει βρει έναν μοχλό που κοστίζει ελάχιστα στο Μινσκ και αναγκάζει την Ευρώπη να διαχειριστεί μια αντίφαση που δεν έχει ακόμη λύσει: το κοινό εξωτερικό σύνορο φυλάσσεται από εθνικές αρχές, ενώ ο νομικός έλεγχος φτάνει καθυστερημένα.