Το βέτο της Λετονίας απειλεί 2.600 κυρώσεις

Η έκτακτη παράταση που διατηρεί σε ισχύ περίπου 2.600 καταχωρίσεις κυρώσεων σε βάρος προσώπων και οντοτήτων που συνδέονται με τη Ρωσία λήγει τα μεσάνυχτα της 22ας Σεπτεμβρίου. Η συμφωνία που προτάθηκε για τη διάσωσή τους κατέρρευσε το βράδυ της 21ης Σεπτεμβρίου, όταν η Λετονία αρνήθηκε να την εγκρίνει, με αποτέλεσμα οι πρεσβευτές της ΕΕ να προσπαθούν να επαναλάβουν τη συνεδρίαση λίγες ώρες πριν από την εκπνοή της προθεσμίας (Kyiv Independent, BB.lv).

Όπως είχαμε γράψει την περασμένη εβδομάδα, η Γαλλία και η Σλοβακία είχαν μπλοκάρει στις αρχές Σεπτεμβρίου την τακτική εξάμηνη ανανέωση, επιβάλλοντας μια ενδιάμεση παράταση επτά ημερών, έως τις 22 Σεπτεμβρίου (Euronews, The Straits Times). Η παράταση υποτίθεται ότι θα έδινε χρόνο για έναν συμβιβασμό. Ο συμβιβασμός βρέθηκε, αλλά στη συνέχεια τον μπλόκαρε η Λετονία.

Η προτεινόμενη ανταλλαγή

Η συμφωνία που βρισκόταν στο τραπέζι προέβλεπε την αφαίρεση των δισεκατομμυριούχων Μιχαήλ Φρίντμαν και Αλισέρ Ουσμάνοφ από τον κατάλογο των κυρώσεων. Σε αντάλλαγμα, οι υπόλοιπες καταχωρίσεις θα παρατείνονταν για 36 μήνες, αντί για τους συνήθεις έξι (Kyiv Independent, Euronews). Οι περισσότεροι πρεσβευτές στην Coreper, την επιτροπή όπου οι εκπρόσωποι των κρατών-μελών προετοιμάζουν τις αποφάσεις του Συμβουλίου, στήριξαν το κείμενο. Η ιρλανδική προεδρία, που συντονίζει τις διαπραγματεύσεις μεταξύ των κρατών-μελών, το διαβίβασε για έγκριση μέσω γραπτής διαδικασίας (BB.lv).

Το γραφείο του πρωθυπουργού της Λετονίας διατύπωσε αντιρρήσεις (BB.lv). Μία αντίρρηση αρκούσε. Οι κυρώσεις εντάσσονται στην κοινή εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφάλειας της ΕΕ, όπου κάθε κυβέρνηση πρέπει να συμφωνήσει, βάσει του άρθρου 31 της ΣΕΕ. Ο ίδιος κανόνας ομοφωνίας που είχαν αξιοποιήσει η Γαλλία και η Σλοβακία για να επιβάλουν την αφαίρεση των δύο ονομάτων έδωσε στη Λετονία τη δυνατότητα να σταματήσει τη συμφωνία.

Πώς κλιμακώθηκε η διαπραγμάτευση μέσω των βέτο

Το αδιέξοδο ξεκίνησε στις 4 Σεπτεμβρίου, όταν η Σλοβακία αρνήθηκε να συναινέσει σε μεγαλύτερη διάρκεια ανανέωσης (TA3). Η δημόσια θέση της Μπρατισλάβας ήταν ότι ήθελε να διατηρηθεί ο ρυθμός επανεξέτασης ανά έξι μήνες. Σλοβακικά μέσα ενημέρωσης μετέδωσαν ότι το ουσιαστικό αίτημα αφορούσε την αφαίρεση τόσο του Φρίντμαν όσο και του Ουσμάνοφ (Pravda). Έως τις 11 Σεπτεμβρίου, στη διαφωνία προσχώρησε και η Γαλλία, επικαλούμενη λόγους εθνικής ασφάλειας που δεν δημοσιοποιήθηκαν (Euronews).

Η τακτική αυτή μπορεί πλέον να χρησιμοποιηθεί από οποιαδήποτε κυβέρνηση: η συναίνεση για έναν κατάλογο που αφορά χιλιάδες πρόσωπα συνδέεται με την τύχη ενός ή δύο ονομάτων. Όποια κυβέρνηση επιλέξει να επιμείνει την κατάλληλη στιγμή μπορεί να επηρεάσει το τελικό αποτέλεσμα.

Τα δικαστήρια διέκριναν τις δύο υποθέσεις

Η αντιμετώπιση των δύο αφαιρέσεων ως ενιαίας παραχώρησης αγνοεί μια νομική διάκριση που έχει ήδη διατυπώσει το ίδιο το δικαστήριο της ΕΕ. Τον Φεβρουάριο του 2024, το Γενικό Δικαστήριο, αρμόδιο για τις διοικητικές διαφορές στην ΕΕ, επικύρωσε την καταχώριση του Ουσμάνοφ, κρίνοντας ότι δραστηριοποιούνταν σε τομείς που απέφεραν σημαντικά έσοδα στο ρωσικό κράτος (CURIA, T-237/22).

Η υπόθεση του Φρίντμαν εξελίχθηκε διαφορετικά. Τον Απρίλιο του 2024, το ίδιο δικαστήριο ακύρωσε την καταχώρισή του, αποφασίζοντας ότι ο πλούτος και οι επιχειρηματικές διασυνδέσεις από μόνοι τους δεν αποδείκνυαν την απαιτούμενη στήριξη προς τους Ρώσους υπευθύνους λήψης αποφάσεων (CURIA, T-301/22). Το Συμβούλιο τον επανέφερε στους καταλόγους στις επόμενες ανανεώσεις. Οι δημόσια διαθέσιμες ανακοινώσεις για τις ανανεώσεις δεν περιέχουν νέα στοιχεία που να απαντούν στις ενστάσεις του δικαστηρίου (EEAS), αν και ο πλήρης φάκελος του Συμβουλίου μπορεί να περιλαμβάνει υλικό που δεν έχει δημοσιοποιηθεί.

Η διατήρηση του Ουσμάνοφ στον κατάλογο έχει δικαστική στήριξη. Η διατήρηση του Φρίντμαν χωρίς νέα δημόσια στοιχεία ενέχει κίνδυνο νέας δικαστικής προσφυγής. Η αντιμετώπιση των δύο υποθέσεων ως ίδιων αποδυναμώνει το επιχείρημα υπέρ οποιασδήποτε από τις δύο επιλογές.

Τι σημαίνει η προθεσμία

Αν η ενδιάμεση παράταση λήξει χωρίς αντικατάσταση, οι ταξιδιωτικοί περιορισμοί που συνδέονται με την υποκείμενη απόφαση εξωτερικής πολιτικής θα χάσουν τη νομική τους βάση στην ΕΕ. Η δέσμευση περιουσιακών στοιχείων στηρίζεται σε ξεχωριστή πράξη, τον Κανονισμό 269/2014, ο οποίος δεν λήγει με το ίδιο χρονοδιάγραμμα. Ωστόσο, εφαρμόζει την απόφαση που εκπνέει, γεγονός που θα τον άφηνε εκτεθειμένο σε νομικές προσφυγές.

Η προτεινόμενη τριετής διάρκεια θα μετέθετε την επόμενη ευκαιρία μιας κυβέρνησης να μπλοκάρει ολόκληρο τον κατάλογο. Η ανταλλαγή αυτή έχει όμως και το δικό της ρίσκο: μια μεγαλύτερη παράταση χωρίς δεσμευμένη περιοδική επανεξέταση θα μπορούσε να αφήσει για χρόνια ανεπαρκώς τεκμηριωμένες καταχωρίσεις χωρίς έλεγχο. Καμία δημοσιευμένη εκδοχή του διπλωματικού πακέτου δεν επιβεβαίωσε ότι υπήρχε τέτοια δικλίδα (Απόφαση 2014/145/ΚΕΠΠΑ).

Η Γαλλία και η Σλοβακία αξιοποίησαν την ομοφωνία για να επιβάλουν τη συμφωνία. Η Λετονία αξιοποίησε την ίδια αρχή για να την εμποδίσει. Μια ανανέωση της τελευταίας στιγμής μπορεί ακόμη να διατηρήσει τον κατάλογο σε ισχύ, θα αφήσει όμως κάθε κυβέρνηση σε θέση να ανοίξει ξανά την ίδια αντιπαράθεση στην επόμενη εκπνοή.