Η Λιθουανία μπλοκάρει την ποτάσα της Λευκορωσίας

Οι Ηνωμένες Πολιτείες ζήτησαν από τη Λιθουανία, την Πολωνία και την Ουκρανία να επιτρέψουν ξανά τη διέλευση της λευκορωσικής ποτάσας από το έδαφός τους. Και οι τρεις αρνήθηκαν. Το αίτημα, που διαβιβάστηκε τον Μάιο του 2026 με ανυπόγραφο non paper του αμερικανικού υπουργείου Εξωτερικών, δηλαδή με άτυπο έγγραφο πολιτικής χωρίς επίσημη απόδοση, δείχνει ένα βαθύτερο ρήγμα στη διατλαντική πολιτική κυρώσεων. Η Ουάσιγκτον έχει ήδη άρει τους δικούς της περιορισμούς στη Belaruskali, το κρατικό μονοπώλιο ποτάσας της Λευκορωσίας. Η ΕΕ δεν μπορεί να κάνει το ίδιο χωρίς τη σύμφωνη γνώμη και των 27 κρατών-μελών. Η διαφορά, στην προκειμένη περίπτωση, είναι πρώτα νομική και μετά διπλωματική.

Γιατί καμία χώρα δεν μπορεί να πει μόνη της «ναι»

Οι κυρώσεις της ΕΕ στην ποτάσα της Λευκορωσίας εντάσσονται στον Κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 765/2006 του Συμβουλίου, ένα νομικό πλαίσιο που εφαρμόζεται απευθείας σε κάθε τελωνειακή αρχή, σιδηροδρομικό φορέα και λιμενικό τερματικό στα κράτη-μέλη (finance.ec.europa.eu). Ο κανονισμός δεν απαγορεύει μόνο τις εισαγωγές, αλλά και τη διαμετακόμιση και μεταφορά χλωριούχου καλίου από τη Λευκορωσία εντός του εδάφους της ΕΕ (gov.ie). Ο υπουργός Εξωτερικών της Λιθουανίας, Κεστούτις Μπούντρις, το διατύπωσε χωρίς περιστροφές: όσο οι κυρώσεις της ΕΕ παραμένουν σε ισχύ, «τέτοιες δραστηριότητες δεν μπορούν να πραγματοποιηθούν στη Λιθουανία, τη Λετονία ή την Πολωνία» (LRT).

Η υιοθέτηση αυτών των κυρώσεων απαιτούσε ομοφωνία στο Συμβούλιο της ΕΕ, όπου κάθε κράτος-μέλος έχει δικαίωμα αρνησικυρίας. Η άρση τους απαιτεί την ίδια διαδικασία. Η ΕΕ ανανέωσε ομόφωνα τις κυρώσεις κατά της Λευκορωσίας τον Φεβρουάριο του 2026 έως τον Φεβρουάριο του 2027, διατηρώντας ρητά τους περιορισμούς στην ποτάσα (Mayer Brown). Το αμερικανικό non paper ζητά, στην πράξη, από τρεις χώρες να κάνουν κάτι που το ευρωπαϊκό δίκαιο δεν τους επιτρέπει να αποφασίσουν μόνες τους. Ο πρόεδρος της Λιθουανίας, Γκιτάνας Ναουσέντα, ήταν εξίσου σαφής: «Δεν θα μπορούσαμε να αλλάξουμε τίποτα ακόμη κι αν το θέλαμε».

Κρατούμενοι με αντάλλαγμα την ποτάσα

Το επιχείρημα της Ουάσιγκτον στηρίζεται σε μια καθαρά συναλλακτική λογική. Από τον Ιανουάριο του 2025, ο απεσταλμένος του Ντόναλντ Τραμπ, Τζον Κόουλ, έχει επισκεφθεί επανειλημμένα το Μινσκ, εξασφαλίζοντας την απελευθέρωση περισσότερων από 500 πολιτικών κρατουμένων, μεταξύ των οποίων ο νομπελίστας Άλες Μπιαλιάτσκι και η ηγέτιδα της αντιπολίτευσης Μαρία Κολέσνικοβα, με αντάλλαγμα διαδοχικές αμερικανικές άρσεις κυρώσεων (Euronews, RFE/RL). Έως τον Μάρτιο του 2026, η Ουάσιγκτον είχε αφαιρέσει πλήρως τη Belaruskali από τον αμερικανικό κατάλογο κυρώσεων. Το non paper πρότεινε ότι τα ευρωπαϊκά έσοδα από τη διαμετακόμιση θα μπορούσαν να χρηματοδοτήσουν την άμυνα της Ουκρανίας, μια διατύπωση σχεδιασμένη ώστε η άρνηση να εμφανίζεται σχεδόν ως έλλειμμα αλληλεγγύης.

Το επιχείρημα της «σφήνας», ότι δηλαδή η χαλάρωση των κυρώσεων θα μπορούσε να απομακρύνει τη Λευκορωσία από τη Ρωσία, προσκρούει σε σκληρά στρατιωτικά δεδομένα. Η Ρωσία ανέπτυξε στη Λευκορωσία το πυραυλικό σύστημα Oreshnik, ικανό να φέρει πυρηνική κεφαλή, τον Δεκέμβριο του 2025, την ίδια εβδομάδα με τη συμφωνία για την ποτάσα (Arms Control Association). Ο υπουργός Εξωτερικών της Ουκρανίας, Αντρίι Σίμπιχα, απέρριψε αυτή τη λογική: «Δεν πρέπει να υπάρχουν αυταπάτες ότι κάποιος, μέσω κάποιων παραχωρήσεων, θα μπορέσει να βγάλει τη Λευκορωσία από τη σφαίρα επιρροής της Ρωσίας» (Interfax Ukraine).

Το κόστος του «όχι»

Η άρνηση της Λιθουανίας έχει πραγματικό οικονομικό βάρος. Η λευκορωσική ποτάσα αντιστοιχούσε κάποτε σχεδόν στο ένα τρίτο του φορτίου που διακινούσε το λιμάνι της Κλαϊπέντα. Η απώλειά της κόστισε περίπου 14 εκατ. ευρώ ετησίως σε λιμενικά έσοδα, ενώ ο τερματικός σταθμός που διαχειριζόταν αυτές τις αποστολές είδε τα έσοδά του να καταρρέουν από 96 εκατ. ευρώ σε 3,2 εκατ. ευρώ (Lrytas). Η Πολωνία έχει επιλέξει στρατηγική σιωπή. Η Βαρσοβία δεν επιβεβαίωσε ούτε διέψευσε ότι έλαβε το non paper, αν και η ασυμβατότητα του πολωνικού σιδηροδρομικού εύρους με εκείνο της Λευκορωσίας προσφέρει ένα βολικό τεχνικό εμπόδιο, πέρα από το νομικό (Rzeczpospolita).

Η ΕΕ, πάντως, συνέχισε στην αντίθετη κατεύθυνση. Το 20ό πακέτο κυρώσεων, που εγκρίθηκε τον Απρίλιο του 2026, πρόσθεσε νέες καταχωρίσεις λευκορωσικών οντοτήτων στους καταλόγους κυρώσεων και αύξησε τους δασμούς στην ποτάσα της Λευκορωσίας που φτάνει στην ευρωπαϊκή αγορά (Mayer Brown).

Ο σύμβουλος της ουκρανικής προεδρίας, Ντμίτρο Λιτβίν, περιέγραψε τον συστημικό κίνδυνο: «Δίνει στον Πούτιν την πεποίθηση ότι οι κυρώσεις μπορούν να χαλαρώσουν» (RBC-Ukraine). Αν μια προβεβλημένη κλαδική κύρωση της ΕΕ μπορεί να αποδομηθεί μέσω διμερούς αμερικανικής πίεσης σε επιμέρους πρωτεύουσες, το ίδιο υπόδειγμα μπορεί να εφαρμοστεί αύριο στην ενέργεια και στους χρηματοπιστωτικούς περιορισμούς κατά της Ρωσίας. Η επόμενη δοκιμασία έρχεται τον Φεβρουάριο του 2027, όταν οι κυρώσεις κατά της Λευκορωσίας θα τεθούν ξανά προς ετήσια ομόφωνη ανανέωση. Ένα και μόνο κράτος-μέλος μπορεί να μπλοκάρει την παράταση. Η Ουγγαρία έχει χρησιμοποιήσει αυτό το εργαλείο σε πακέτα για τη Ρωσία, αν και υπό τη νέα κυβέρνηση του Πέτερ Μάγκιαρ η Βουδαπέστη έχει κινηθεί πιο κοντά στον ευρωπαϊκό μέσο όρο.

Σε παράλληλη κίνηση, ο Λουκασένκο έχει αφήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο πώλησης μεταλλείου ύψους 3 δισ. δολαρίων σε Αμερικανούς επενδυτές (Euromaidan Press). Αν αμερικανικές εταιρείες αποκτήσουν συμμετοχή στην παραγωγή λευκορωσικής ποτάσας, το ήσυχο αίτημα της Ουάσιγκτον θα μετατραπεί σε διεκδίκηση με άμεσο εμπορικό συμφέρον πίσω της.