Η Λιθουανία αναζητεί επανεκκίνηση με την Κίνα

Το 2021 η Λιθουανία επέτρεψε το άνοιγμα ταϊβανικού γραφείου αντιπροσωπείας στο Βίλνιους. Το Πεκίνο απάντησε υποβαθμίζοντας τις διπλωματικές σχέσεις και πιέζοντας τις λιθουανικές εξαγωγές, αλλά και ευρωπαϊκές εφοδιαστικές αλυσίδες στις οποίες υπήρχαν λιθουανικά εξαρτήματα (Reuters, ΠΟΕ DS610). Πέντε χρόνια αργότερα, ο ορισθείς υπουργός Εξωτερικών Κεστούτις Μπούντρις δηλώνει ότι το Βίλνιους επιδιώκει την εξομάλυνση των σχέσεων με πρακτικούς όρους, στη βάση του διεθνούς δικαίου και των δεσμεύσεών του στην ΕΕ και στο ΝΑΤΟ (LRT, Euronews). Η στροφή δεν είναι τυχαία. Η Λιθουανία πλήρωσε το κόστος σχεδόν μόνη της. Το ερώτημα που αφήνει πίσω της είναι αν η ευρωπαϊκή ασπίδα που έστησαν οι Βρυξέλλες μετά τη ζημιά μπορεί να προστατεύσει το επόμενο μικρό κράτος πριν φτάσει ο λογαριασμός.

Τι γέννησε η λιθουανική κρίση

Η διαφορά έπαψε να είναι διμερής όταν η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προσέφυγε στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου κατά της Κίνας για μέτρα εμπορικής διάκρισης. Επειδή η εμπορική πολιτική είναι αρμοδιότητα της ΕΕ, η Επιτροπή μπορούσε να κινηθεί εκ μέρους ολόκληρου του μπλοκ. Έτσι, η οικονομική πίεση προς μία πρωτεύουσα παρουσιάστηκε θεσμικά ως επίθεση στην ενιαία αγορά.

Το επεισόδιο επιτάχυνε και ένα νέο νομικό εργαλείο. Ο Μηχανισμός κατά του Οικονομικού Καταναγκασμού, που υιοθετήθηκε το 2023, λειτουργεί σε τρία στάδια. Η Επιτροπή εξετάζει αν τρίτη χώρα ασκεί οικονομική πίεση σε κράτος-μέλος. Στη συνέχεια το Συμβούλιο, δηλαδή οι κυβερνήσεις των κρατών-μελών, αποφασίζει με ειδική πλειοψηφία — σύστημα στο οποίο οι μεγάλες χώρες έχουν μεγαλύτερο βάρος, αλλά καμία χώρα δεν μπορεί να μπλοκάρει μόνη της — αν υπάρχει καταναγκασμός. Αν η απάντηση είναι θετική, η Επιτροπή προτείνει αντίμετρα: δασμούς, αποκλεισμούς από δημόσιες προμήθειες ή περιορισμούς στις επενδύσεις.

Το εργαλείο υπάρχει στα χαρτιά. Δεν έχει χρησιμοποιηθεί ποτέ. Το Ινστιτούτο Μελετών Ασφαλείας της ΕΕ το διατύπωσε ευθέως: η Ευρώπη δεν χρειάζεται νέα εμπορικά όπλα, χρειάζεται να αποφασίσει να τα χρησιμοποιήσει.

Τρεις χώρες, τρεις λόγοι δισταγμού

Η ενεργοποίηση του μηχανισμού εξαρτάται από κυβερνήσεις των οποίων οι σχέσεις με την Κίνα δημιουργούν ισχυρά κίνητρα αποφυγής σύγκρουσης.

Η Γερμανία έχει τα περισσότερα να χάσει από μια διατάραξη των σχέσεων. Οι εισαγωγές από την Κίνα έφτασαν τα 170,6 δισ. ευρώ το 2025, με εμπορικό έλλειμμα 89,3 δισ. ευρώ (Süddeutsche Zeitung/dpa). Η γραμμή του Βερολίνου — ανοιχτοί εμπορικοί δίαυλοι, αλλά προστασία στρατηγικών τομέων — ταιριάζει με τη λιθουανική επανεκκίνηση. Η ίδια έκθεση, όμως, μπορεί να κάνει τη Γερμανία επιφυλακτική όταν θα κληθεί να στηρίξει αντίποινα υπέρ άλλου κράτους-μέλους που βρίσκεται υπό πίεση.

Στο εσωτερικό της γερμανικής συζήτησης, όπως την περιγράφει το Tagesschau, το βάρος μετατοπίζεται στον βιομηχανικό ανταγωνισμό με την Κίνα στα ηλεκτρονικά και στα ηλεκτρικά οχήματα, όχι στην υπεράσπιση μικρότερων συμμάχων από οικονομικό καταναγκασμό.

Η Ολλανδία βλέπει το πρόβλημα μέσα από τα τεχνολογικά σημεία συμφόρησης. Οι έλεγχοι εξαγωγών της Χάγης στον προηγμένο εξοπλισμό παραγωγής ημιαγωγών στηρίζονται σε λόγους ασφαλείας, ενώ η διαμάχη με το Πεκίνο για την ιδιοκτησία της Nexperia παραμένει ανοιχτή. Η ολλανδική λογική είναι πρώτα να κλειδώσουν οι στρατηγικές τεχνολογίες και μετά να εξομαλυνθούν τα υπόλοιπα.

Η Ουγγαρία αξιοποιεί την υπόθεση ως επιχείρημα κατά της σύγκρουσης συνολικά. Οι κινεζικές επενδύσεις στον κλάδο των μπαταριών περιγράφονται σε επίπεδα άνω των 26 δισ. ευρώ, με προβλεπόμενη παραγωγική δυναμικότητα πάνω από 198 γιγαβατώρες έως το 2030 (Növekedés). Η Βουδαπέστη διαβάζει τη στροφή της Λιθουανίας ως απόδειξη ότι οι συμβολικές στάσεις κοστίζουν εργοστάσια και θέσεις εργασίας. Το Telex αναφέρει ότι ο κινεζικός ανταγωνισμός θα μπορούσε να πλήξει το ένα τέταρτο των ουγγρικών εξαγωγών, όμως η προτιμώμενη απάντηση της Βουδαπέστης είναι η προσαρμογή, όχι η άμυνα.

Οι βαλτικές γειτονικές χώρες αφηγούνται μια πιο χαμηλόφωνη εκδοχή. Και τα τρία κράτη είχαν αποχωρήσει έως το 2022 από το σχήμα συνεργασίας 16+1 της Κίνας με χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης (Reuters, ΥΠΕΞ Λετονίας). Οι επαφές συνεχίζονται διμερώς και μέσω της ΕΕ. Πρόκειται για λειτουργική διπλωματία, χωρίς θεσμική εμπιστοσύνη.

Η απάντηση που ακόμη οφείλει το εργαλείο

Καμία χώρα δεν μπορεί να μπλοκάρει μόνη της τον μηχανισμό κατά του οικονομικού καταναγκασμού. Αυτό ήταν μέρος του σχεδιασμού του. Η ειδική πλειοψηφία, όμως, εξακολουθεί να απαιτεί αρκετές κυβερνήσεις που θα συμφωνήσουν ότι υπάρχει καταναγκασμός και θα αποδεχθούν το κόστος της απάντησης. Η πραγματική δοκιμασία είναι αν η Γερμανία, η Ουγγαρία και οι υπόλοιπες χώρες θα στηρίξουν δράση όταν η πίεση πέφτει σε κάποιον άλλον.

Η λιθουανική επανεκκίνηση δείχνει ότι η ΕΕ διαθέτει εργαλείο για την επόμενη περίπτωση οικονομικού καταναγκασμού. Αυτό που δεν έχει ακόμη αποδείξει είναι ότι το εργαλείο μπορεί να κινηθεί πριν ένα μικρό κράτος πληρώσει μόνο του τον λογαριασμό.