Η Λιθουανία ζητά χώρο για την άμυνα

Η Λιθουανία ζητά περισσότερο χρόνο και μεγαλύτερο περιθώριο από τον κανόνα της ΕΕ που της επιτρέπει πρόσθετες αμυντικές δαπάνες. Ο υπουργός Οικονομικών Taurimas Valys δήλωσε ότι ζήτησε από τους Ευρωπαίους επιτρόπους να παρατείνουν την ισχύουσα ευελιξία πέρα από το 2028 και να αυξήσουν το ανώτατο όριό της, που βρίσκεται στο 1,5 τοις εκατό του ΑΕΠ (της συνολικής αξίας όσων παράγει η οικονομία σε ένα έτος), χωρίς να προσδιορίσει νέο όριο ή ημερομηνία λήξης (BNS μέσω TV3). Το προσχέδιο του προϋπολογισμού εξηγεί το αίτημα: προβλέπει έλλειμμα, δηλαδή διαφορά ανάμεσα στις κρατικές δαπάνες και τα έσοδα που καλύπτεται με δανεισμό, ίσο με 3,8 τοις εκατό του ΑΕΠ το 2027 και 4,6 τοις εκατό το 2028, πάνω από το όριο του 3 τοις εκατό που έχει θέσει η ΕΕ (Υπουργείο Οικονομικών).

Η υπέρβαση του ορίου έχει συνέπειες: η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μπορεί να κινήσει επίσημη διαδικασία, πιέζοντας την κυβέρνηση να περιορίσει ξανά τον δανεισμό της.

Ένας προϋπολογισμός ανάμεσα σε δύο ανάγκες

Το προσχέδιο, που εγκρίθηκε από την κυβέρνηση στις 16 Οκτωβρίου, προβλέπει για την άμυνα 4,8 δισ. ευρώ το 2027, ή το 5 τοις εκατό του προβλεπόμενου ΑΕΠ. Το ποσό είναι ελαφρώς υψηλότερο σε ευρώ από το φετινό, αλλά αντιστοιχεί σε μικρότερο μερίδιο της οικονομίας σε σχέση με το 5,38 τοις εκατό του 2026 (LRT, Υπουργείο Οικονομικών). Έτσι, το μερίδιο της άμυνας στην οικονομία μειώνεται, ενώ το έλλειμμα εξακολουθεί να αυξάνεται.

Η άμυνα δεν είναι η μόνη διεκδίκηση των δημόσιων πόρων. Το ίδιο προσχέδιο προβλέπει αυξήσεις στους μισθούς του δημόσιου τομέα, στις συντάξεις και στα οικογενειακά επιδόματα, καθώς και επιπλέον 1,8 δισ. ευρώ για την κοινωνική ασφάλιση (Υπουργείο Οικονομικών). Στις 6 Οκτωβρίου, ο ανεξάρτητος φορέας δημοσιονομικής εποπτείας της Λιθουανίας προειδοποίησε ότι το περιθώριο για την άμυνα που είχε ήδη εξασφαλίσει η χώρα από την ΕΕ είχε ουσιαστικά εξαντληθεί (Lrytas).

Τι αλλάζει και τι δεν αλλάζει με τον κανόνα της ΕΕ

Κάθε κυβέρνηση της ΕΕ έχει συμφωνήσει σε ένα όριο για τον ετήσιο ρυθμό αύξησης των δημόσιων δαπανών. Η «εθνική ρήτρα διαφυγής» για την άμυνα επιτρέπει σε μια χώρα να υπερβεί αυτό το όριο, μόνο όμως για πρόσθετες αμυντικές δαπάνες (σύσταση του Συμβουλίου της ΕΕ). Πρόκειται για άδεια δαπανών, όχι για ευρωπαϊκή χρηματοδότηση.

Η Λιθουανία έλαβε έγκριση στις 8 Ιουλίου 2025. Έως το 2028 μπορεί να υπερβεί το όριο δαπανών της κατά το μικρότερο από δύο ποσά: την αύξηση των αμυντικών δαπανών της από το 2021 ή το 1,5 τοις εκατό του ΑΕΠ (σύσταση του Συμβουλίου της ΕΕ). Μέχρι στιγμής, 18 χώρες έχουν ενεργοποιήσει τη ρήτρα και καμία δεν έχει λάβει υψηλότερο όριο (Συμβούλιο της ΕΕ).

Η ρήτρα αλλάζει μόνο τον τρόπο με τον οποίο η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αξιολογεί την αύξηση των λιθουανικών δαπανών. Δεν μειώνει το έλλειμμα: τα άρματα μάχης και οι στρατώνες εξακολουθούν να προσμετρώνται σε αυτό, ενώ ο δανεισμός που τα χρηματοδοτεί αυξάνει το χρέος. Επομένως, το έλλειμμα παραμένει πάνω από το όριο, ανεξάρτητα από το ύψος του ανώτατου ορίου της ρήτρας.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει υπολογίσει το κόστος της ισχύουσας ελάφρυνσης, εφόσον η Λιθουανία την αξιοποιήσει πλήρως. Σε σύγκριση με το σχέδιο που θα ακολουθούσε χωρίς τη ρήτρα, το έλλειμμα του 2028 θα είναι υψηλότερο κατά 1,3 ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ και το χρέος κατά 2,7 μονάδες (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Η εκτίμηση αφορά το ισχύον περιθώριο, όχι το μεγαλύτερο όριο που ζητά ο Valys.

Ποιος πληρώνει τελικά

Μέρος των αμυντικών δαπανών του επόμενου έτους προορίζεται για την προετοιμασία της υποδοχής μιας γερμανικής ταξιαρχίας στη Λιθουανία, παράλληλα με τη δημιουργία λιθουανικής μεραρχίας (LRT). Το Βίλνιους μπορεί εύλογα να υποστηρίξει ότι τα ξένα στρατεύματα που σταθμεύουν στο έδαφός του υπηρετούν την ασφάλεια των συμμάχων, όχι μόνο τη δική του. Η ρήτρα, όμως, δεν μοιράζει αυτό το κόστος: δίνει δημοσιονομικό περιθώριο, ενώ ο δανεισμός παραμένει στον λογαριασμό της Λιθουανίας.

Το κόστος δεν σταματά το 2028. Το ΔΝΤ εκτιμά ότι οι αμυντικές δαπάνες και το κόστος της γήρανσης του πληθυσμού — συντάξεις και υγειονομική περίθαλψη για μεγαλύτερο πληθυσμό — θα εξακολουθήσουν να επιβαρύνουν τον προϋπολογισμό, απαιτώντας υψηλότερα έσοδα ή περικοπές σε άλλους τομείς (ΔΝΤ).

Δεν υπάρχει έγγραφο που να δείχνει ότι άλλες κυβερνήσεις στηρίζουν υψηλότερο όριο, ούτε έχει καταθέσει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή σχετική πρόταση. Η Επιτροπή θα εκδώσει τη γνώμη της για το προσχέδιο του προϋπολογισμού τον Νοέμβριο (Ευρωπαϊκή Επιτροπή).

Ο προϋπολογισμός παραμένει προσχέδιο, ενώ ο Valys δεν έχει διευκρινίσει ούτε το νέο όριο που ζητά ούτε την ημερομηνία έως την οποία θέλει να ισχύει. Τα στοιχεία της ίδιας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ωστόσο, οδηγούν σε σαφές συμπέρασμα: μια υψηλότερη ή μακροβιότερη ρήτρα θα έδινε στη Λιθουανία περισσότερο χρόνο υπό τον κανόνα δαπανών της ΕΕ, αλλά δεν θα κάλυπτε το κόστος ενός μόνιμα μεγαλύτερου στρατού. Το κόστος θα βαρύνει τους Λιθουανούς, είτε μέσω περισσότερου δανεισμού τώρα είτε μέσω των φορολογικών και δαπανητικών επιλογών στους προϋπολογισμούς που θα ακολουθήσουν.