Ο Magyar ξηλώνει τις ασφάλειες του Orbán

Ο Πέτερ Μάγκιαρ επιχειρεί να ξηλώσει το συνταγματικό σύστημα που ο Βίκτορ Όρμπαν οικοδομούσε επί δεκατρία χρόνια. Τυπικά, έχει τις ψήφους. Το δυσκολότερο ερώτημα είναι αν μια νέα υπερπλειοψηφία μπορεί να αποσυναρμολογήσει τις θεσμικές ασφάλειες του Όρμπαν χωρίς να αντιμετωπίσει το Σύνταγμα ως λάφυρο εξουσίας.

Ο πρωθυπουργός της Ουγγαρίας κατέθεσε αυτή την εβδομάδα πακέτο συνταγματικών τροποποιήσεων που στοχεύει τρεις μηχανισμούς σχεδιασμένους από την εποχή Όρμπαν ώστε να επιβιώνουν ακόμη και μετά από εκλογική ήττα (24.hu, Euronews). Με το κόμμα Τίσα να ελέγχει 141 από τις 199 έδρες του Κοινοβουλίου, η πρόταση δεν είναι πολιτική διακήρυξη. Μπορεί να περάσει.

Τρεις ασφάλειες

Ο κεντρικός στόχος είναι οι λεγόμενοι «καρδινάλιοι νόμοι» της Ουγγαρίας, δηλαδή πεδία πολιτικής που αλλάζουν μόνο με πλειοψηφία δύο τρίτων. Ο Όρμπαν είχε κλειδώσει πίσω από αυτό το αυξημένο όριο ένα ασυνήθιστα μεγάλο μέρος της καθημερινής διακυβέρνησης: τους κανόνες για τις συντάξεις, την εποπτεία της κεντρικής τράπεζας, ακόμη και τη δομή των κοινοβουλευτικών επιτροπών (24.hu). Η Επιτροπή της Βενετίας, το συμβουλευτικό όργανο του Συμβουλίου της Ευρώπης για συνταγματικά ζητήματα, είχε προειδοποιήσει ήδη από το 2011 ότι η έκταση αυτής της ρύθμισης ήταν υπερβολική, επειδή επέτρεπε σε μία κυβέρνηση να δεσμεύει τις επόμενες σε θέματα κανονικής πολιτικής (Venice Commission). Η πρόταση του Μάγκιαρ να περιορίσει το πεδίο αυτών των νόμων θα έδινε μεγαλύτερο βάρος στις μελλοντικές εκλογές, επιστρέφοντας τις πολιτικές επιλογές στη συνήθη κοινοβουλευτική πλειοψηφία.

Ο δεύτερος στόχος είναι το Δημοσιονομικό Συμβούλιο, ένα όργανο του οποίου η έγκριση απαιτείται προτού το Κοινοβούλιο υιοθετήσει τον εθνικό προϋπολογισμό. Αν το Συμβούλιο αρνηθεί και δεν έχει ψηφιστεί προϋπολογισμός έως τις 31 Μαρτίου, ο πρόεδρος μπορεί να διαλύσει το Κοινοβούλιο (Fundamental Law). Με μέλη που προέρχονται από διορισμούς της περιόδου Όρμπαν, το όργανο αυτό λειτουργεί πρακτικά ως μη εκλεγμένος διακόπτης θεσμικού αδιεξόδου. Η κατάργηση του βέτο του θα αφαιρούσε ακόμη μία παγίδα που άφησε πίσω του το προηγούμενο καθεστώς.

Το τρίτο στοιχείο είναι το πιο δύσκολο να υπερασπιστεί κανείς επί της αρχής. Το σχέδιο της 17ης τροποποίησης του Μάγκιαρ θα τερμάτιζε τη θητεία του προέδρου Τάμας Σούλιοκ την επομένη της έναρξης ισχύος της, αρκετά χρόνια πριν από τη λήξη της το 2029 (de.Euronews). Η Ουγγρική Επιτροπή του Ελσίνκι διατυπώνει την ένσταση με ακρίβεια: η πρόωρη απομάκρυνση εν ενεργεία προέδρου μπορεί να είναι υπερασπίσιμη, αλλά μόνο αν συνδέεται με αντικειμενικά κριτήρια κράτους δικαίου, όχι αν εμφανίζεται ως αδιαφανής πολιτική επιλογή (Hungarian Helsinki Committee).

Εκεί ακριβώς η διάκριση ανάμεσα στη θεσμική αποκατάσταση και την πολιτική αντεκδίκηση παύει να είναι θεωρητική. Ο περιορισμός των καρδινάλιων νόμων επιστρέφει εξουσία στις κανονικές πλειοψηφίες. Η κατάργηση του βέτο του Δημοσιονομικού Συμβουλίου αφαιρεί έναν αντιδημοκρατικό μηχανισμό εμπλοκής. Η απομάκρυνση συγκεκριμένου προέδρου, χωρίς τυπική διαδικασία και ουσιαστικά με ονομαστική στόχευση, μοιάζει περισσότερο με χρήση της συνταγματικής ισχύος για κλείσιμο πολιτικών λογαριασμών.

Η Πολωνία δείχνει γιατί η μέθοδος μετράει

Η Πολωνία έζησε μια εκδοχή αυτού του διλήμματος μετά την αντικατάσταση του PiS από τον συνασπισμό του Ντόναλντ Τουσκ το 2023. Η Rzeczpospolita περιέγραψε το μοντέλο Όρμπαν ως σύστημα που στηριζόταν στη συνταγματική μηχανική, στον έλεγχο των μέσων ενημέρωσης και στην πελατειακή διαφθορά (Rzeczpospolita). Συντηρητικά αυστριακά μέσα παρουσιάζουν τα ίδια γεγονότα ως απόδειξη ότι οι φιλελεύθερες δυνάμεις χρησιμοποιούν τη γλώσσα του κράτους δικαίου για να δικαιολογήσουν εκκαθαρίσεις, με τον Τουσκ ως πρότυπο (Kurier).

Η πολωνική εμπειρία αναδεικνύει το πρόβλημα της μεθόδου. Ένα αιχμαλωτισμένο σύστημα μπορεί να χρειάζεται ενεργή αποδόμηση. Αν όμως η νέα πλειοψηφία στηρίζεται σε αναδρομικούς κανόνες και προσωποποιημένες απομακρύνσεις, οι αντίπαλοί της μπορούν με πειστικό τρόπο να την κατηγορήσουν ότι αναπαράγει την ίδια λογική του «ο νικητής τα παίρνει όλα» την οποία δηλώνει ότι πολεμά.

Τι κάνει τώρα η Επιτροπή

Η Επιτροπή της Βενετίας έχει στείλει εμπειρογνώμονες στη Βουδαπέστη, αλλά δεν έχει ακόμη εκδώσει επίσημη γνώμη για τη ρήτρα που αφορά τον Σούλιοκ (Telex). Μέχρι να υπάρξει αυτή η κρίση, κάθε ισχυρισμός ότι οι συνταγματικές αρχές έχουν εγκρίνει ή καταδικάσει την τροποποίηση είναι πρόωρος.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, δηλαδή το εκτελεστικό όργανο της ΕΕ, κρατά έναν διαφορετικό και πιο υλικό μοχλό: δισεκατομμύρια ευρώ ουγγρικών πόρων που παραμένουν παγωμένα, υπό τον όρο εκπλήρωσης οροσήμων για το κράτος δικαίου (iConnectBlog). Ο πειρασμός θα είναι να θεωρηθεί ο πολιτικός προσανατολισμός του Μάγκιαρ απόδειξη μεταρρύθμισης. Στη Σλοβακία, η κάλυψη ήδη παρουσιάζει το πακέτο ως «επιστροφή της Ουγγαρίας στην Ευρώπη» (ta3). Η γερμανική αρθρογραφία εμφανίζεται πιο επιφυλακτική, διαχωρίζοντας τη δημοσιονομική επανεκκίνηση από τη συνταγματική μέθοδο (taz).

Η δοκιμασία για την Επιτροπή είναι αν μπορεί να κρίνει τη μέθοδο ανεξάρτητα από το αν συμπαθεί την κυβέρνηση που την εφαρμόζει. Η μεταρρύθμιση των καρδινάλιων νόμων και η κατάργηση του Δημοσιονομικού Συμβουλίου μοιάζουν με δημοκρατική αποκατάσταση. Η απομάκρυνση του Σούλιοκ μοιάζει με κάτι διαφορετικό. Η Ουγγαρία θέτει, με πρακτικούς όρους, το ερώτημα αν μια αιχμαλωτισμένη συνταγματική τάξη μπορεί να διορθωθεί χωρίς να διδαχθεί η επόμενη υπερπλειοψηφία ότι το Σύνταγμα είναι απλώς εργαλείο για την απομάκρυνση των σημερινών αντιπάλων. Το ίδιο το πλαίσιο αιρεσιμότητας της Επιτροπής δεν της προσφέρει καθαρό τρόπο να ξεχωρίσει τα δύο.