Η Μάλτα πιέζεται για την ανακύκλωση

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έδωσε στις 8 Ιουλίου στη Μάλτα ένα σαφές νομικό τελεσίγραφο: είτε αποδεικνύει μέσα σε δύο μήνες ότι συμμορφώνεται με τους ευρωπαϊκούς στόχους ανακύκλωσης είτε η υπόθεση παραπέμπεται στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η αιτιολογημένη γνώμη, δηλαδή το τελευταίο στάδιο πριν από τη δικαστική προσφυγή, αφορά την αδυναμία της χώρας να ανακυκλώνει ή να επαναχρησιμοποιεί τουλάχιστον το μισό των αστικών αποβλήτων της, υποχρέωση που έπρεπε να έχει εκπληρωθεί ήδη από το 2020 (Newsbook).

Την ίδια ημέρα, η Επιτροπή κίνησε χωριστή διαδικασία κατά της Μάλτας για τη διαχείριση των υδάτων. Η Βαλέτα δεν έχει πλέον να απαντήσει σε έναν μόνο φάκελο. Ο συνδυασμός των δύο υποθέσεων δείχνει ένα πιο συγκεκριμένο πρόβλημα: ένα κράτος-μέλος με νομικές δεσμεύσεις που δεν έχει πείσει ότι διαθέτει τη διοικητική ικανότητα να τις τηρήσει.

Έξι χρόνια καθυστέρηση

Η νομική βάση είναι η Οδηγία-Πλαίσιο για τα Απόβλητα (Οδηγία 2008/98/ΕΚ), η οποία απαιτούσε από κάθε χώρα της ΕΕ να ανακυκλώνει ή να επαναχρησιμοποιεί τουλάχιστον το 50% των αστικών αποβλήτων έως το 2020. Η Μάλτα κατατάσσεται μεταξύ των πιο αδύναμων επιδόσεων στην Ένωση (Eurostat). Η προθεσμία έχει παρέλθει εδώ και έξι χρόνια. Δεν πρόκειται για στιγμιαία αστοχία, αλλά για χρόνια υστέρηση.

Η Επιτροπή εφαρμόζει το δίκαιο της ΕΕ με μια κλιμακωτή διαδικασία. Ξεκινά με προειδοποιητική επιστολή, συνεχίζει με αιτιολογημένη γνώμη, η οποία θέτει νομική προθεσμία συμμόρφωσης, και μπορεί να καταλήξει στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης βάσει του άρθρου 258 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της ΕΕ. Τα πρόστιμα έρχονται αργότερα, εφόσον η Μάλτα ηττηθεί στο Δικαστήριο και εξακολουθήσει να μη συμμορφώνεται (επισκόπηση της Επιτροπής).

Η Μάλτα εντάσσεται σε ευρύτερη δέσμη υποθέσεων. Το πακέτο της 8ης Ιουλίου αφορούσε 14 κράτη-μέλη για αποτυχίες στους στόχους ανακύκλωσης (Europa Press, Newsbook). Η Ισπανία έλαβε προειδοποιήσεις τόσο για τα αστικά απόβλητα όσο και για την ανακύκλωση συσκευασιών, ενώ η Πορτογαλία περιλαμβάνεται στην ίδια ομάδα (TVI/IOL). Η Επιτροπή ενεργοποίησε μια νομική υποχρέωση που πολλές κυβερνήσεις γνώριζαν επί χρόνια και παρ’ όλα αυτά δεν τήρησαν. Δεν πρόκειται, επομένως, για στοχοποίηση της Βαλέτας από τις Βρυξέλλες, αλλά για μια ευρωπαϊκή δοκιμή εφαρμογής: αν οι περιβαλλοντικοί στόχοι που έχουν ενσωματωθεί στο δίκαιο παράγουν συνέπειες όταν οι κυβερνήσεις τους αγνοούν.

Ο φάκελος των υδάτων

Η διαδικασία για τη διαχείριση των υδάτων βρίσκεται στο αρχικό στάδιο της προειδοποιητικής επιστολής, ένα σκαλοπάτι χαμηλότερα στην κλίμακα επιβολής (επισκόπηση της Επιτροπής). Ο άμεσος νομικός κίνδυνος είναι μικρότερος, αλλά οι Βρυξέλλες αποκτούν έναν ακόμη φάκελο για τον οποίο μπορούν να ζητήσουν συγκεκριμένες απαντήσεις.

Η πίεση στο υδατικό σύστημα της Μάλτας είναι τεκμηριωμένη: λειψυδρία, εξάρτηση από την αφαλάτωση, γερασμένα δίκτυα. Το ARTE έχει καταγράψει αναλυτικά τη δομική δυσκολία. Ωστόσο, η έρευνα για το παρόν κείμενο δεν εντόπισε ουσιαστική δημόσια αντίδραση από την κυβέρνηση, την αντιπολίτευση ή την κοινωνία των πολιτών της Μάλτας στη νέα διαδικασία για τα ύδατα. Ο φάκελος έχει περάσει σχεδόν απαρατήρητος στη μαλτέζικη δημόσια συζήτηση, παρότι το υποκείμενο πρόβλημα είναι οξύ.

Η Κύπρος προσφέρει μια χρήσιμη, έστω όχι πλήρως ταυτόσημη, σύγκριση. Ο επικεφαλής του Επαρχιακού Οργανισμού Αυτοδιοίκησης Λευκωσίας ζήτησε πρόσφατα τη δημιουργία ενιαίας αρχής υδάτων, ώστε η ευθύνη για φράγματα, αφαλατώσεις, δίκτυα αγωγών και υδροφορείς να συγκεντρωθεί σε έναν φορέα (Politis English). Η ίδια λογική αφορά και τη Μάλτα: όταν η αρμοδιότητα για το νερό διαχέεται σε υπηρεσίες και επίπεδα διοίκησης, η αποτυχία μένει χωρίς σαφή ιδιοκτήτη.

Ποιος απαντά για το κενό

Το κενό βρίσκεται στο εσωτερικό της Μάλτας. Μπορεί κανείς να περιγράψει τα νομικά βήματα της Επιτροπής και να παραπέμψει στις επιδόσεις της χώρας στην ανακύκλωση. Αυτό που δεν μπορεί ακόμη να προσδιοριστεί, επειδή οι μαλτέζικες αρχές δεν το έχουν εξηγήσει δημόσια, είναι ποιο υπουργείο, ποια υπηρεσία ή ποια αρχή έχει την ευθύνη να κλείσει την απόσταση από τον στόχο. Ποιος σχεδιάζει τις υποδομές αποβλήτων; Ποιος χειρίζεται την αναφορά στοιχείων για τα ύδατα; Χωρίς αυτή τη σαφήνεια, η «λογοδοσία» μένει λέξη χωρίς διεύθυνση.

Η κυβέρνηση της Μάλτας έχει πλέον μια συγκεκριμένη υποχρέωση: να απαντήσει στο τελεσίγραφο για την ανακύκλωση μέσα σε δύο μήνες ή να βρεθεί ενώπιον του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στα ύδατα, η διαδικασία ξεκίνησε αργότερα, αλλά ξεκίνησε. Η Επιτροπή έχει περιγράψει τι πρέπει να κάνει η Μάλτα. Κανείς στη Βαλέτα δεν έχει εξηγήσει δημόσια πώς σκοπεύει να το κάνει.