Πράσινο φως σε υπεράκτια κέντρα επιστροφών

Η «εποχή των επιστροφών» απέκτησε ευρωπαϊκό εγχειρίδιο κανόνων, όχι όμως και απόδειξη ότι μπορεί να φέρει περισσότερες επιστροφές. Οι ευρωβουλευτές ενέκριναν τον συμφωνημένο Κανονισμό για τις Επιστροφές με 418 ψήφους υπέρ, 218 κατά και 30 αποχές, μετά τη συμφωνία της 1ης Ιουνίου 2026 με τους διαπραγματευτές του Συμβουλίου. Σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το κείμενο θεσπίζει κοινές αποφάσεις επιστροφής, αυστηρότερες υποχρεώσεις συνεργασίας, ευρύτερες δυνατότητες κράτησης, εγκεκριμένους ελέγχους και πιθανές μεταφορές σε κέντρα τρίτων χωρών, εφόσον άλλο κράτος συμφωνεί να δεχθεί το πρόσωπο (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο).

Η ψήφος μετακινεί την πολιτική επιστροφών από το σημερινό μωσαϊκό εθνικών πρακτικών προς κοινούς κανόνες της ΕΕ. Αυτό έχει σημασία για όλη την Ευρώπη, επειδή ο κανονισμός μπορεί να δεσμεύσει όλα τα κράτη-μέλη. Η εφαρμογή του, όμως, θα περάσει από τις κυβερνήσεις, τα δικαστήρια, την αστυνομία, τα συστήματα κράτησης και τις συμφωνίες με χώρες εκτός ΕΕ.

Οι Βρυξέλλες μπορούν να γράψουν τον κανόνα

Η νομική μετατόπιση είναι ουσιαστική. Ένας κανονισμός εφαρμόζεται άμεσα μόλις εγκριθεί και δημοσιευθεί, σε αντίθεση με μια οδηγία που πρέπει πρώτα να ενσωματωθεί στο εθνικό δίκαιο. Με την ειδική πλειοψηφία στο Συμβούλιο, όπου καμία χώρα δεν μπορεί μόνη της να μπλοκάρει μια απόφαση, η Γαλλία ή η Ισπανία μπορούν να διαφωνούν χωρίς να σταματούν τον φάκελο (άρθρο 288 ΣΛΕΕ, κανόνες ψηφοφορίας στο Συμβούλιο).

Αυτό εξηγεί τη νέα ισορροπία ισχύος. Η Γαλλία μπορεί να αρνηθεί τη χρήση κέντρων επιστροφής εκτός ΕΕ, ακόμη και αν χάσει τη συνολική νομοθετική μάχη. Το Reuters, όπως αναδημοσιεύθηκε από το Internazionale, μετέδωσε το επιχείρημα του Εμανουέλ Μακρόν ότι τέτοια κέντρα δεν λειτουργούν και συγκρούονται με τις ευρωπαϊκές αρχές (Internazionale). Η Ισπανία έχει ασκήσει ευρύτερη κριτική στον σχεδιασμό, επικαλούμενη ζητήματα νομιμότητας, λειτουργίας, εξωτερικών σχέσεων και παρατεταμένης κράτησης (El País).

Η άρνησή τους περιορίζει τον αριθμό των κυβερνήσεων που είναι πιθανό να χρησιμοποιήσουν τέτοια κέντρα. Δεν ακυρώνει, όμως, τους κοινούς κανόνες επιστροφής. Αυτή είναι η βασική αλλαγή: ο κανόνας μεταφέρεται προς τις Βρυξέλλες, ενώ ο μηχανισμός της επιστροφής παραμένει κατακερματισμένος.

Το πολιτικό όφελος έχει ήδη φανεί. Η ομάδα των Ευρωπαίων Συντηρητικών και Μεταρρυθμιστών χαρακτήρισε την ψηφοφορία αρχή μιας «εποχής επιστροφών», καθώς μπορεί πλέον να υποστηρίξει ότι η σκληρότερη γραμμή της πέρασε στο δίκαιο της ΕΕ (ECR Group). Αντίστοιχο επιχείρημα αποκτά και η Δανία στο εσωτερικό της: η Politiken παρουσίασε την ψηφοφορία ως τη νομική βάση που αναζητούσαν οι δανικές κυβερνήσεις πριν προσεγγίσουν πιθανές χώρες υποδοχής (Politiken).

Η χωρητικότητα βρίσκεται αλλού

Η ψήφιση του νόμου είναι ευκολότερη από την κατασκευή του συστήματος. Η κοινή επιστολή της ίδιας της Δανίας αναφέρει ότι τα εξωτερικά κέντρα προϋποθέτουν συνεργασία τρίτων χωρών και πρέπει να συμμορφώνονται με το δίκαιο της ΕΕ και τις διεθνείς συμβάσεις (γραφείο πρωθυπουργού της Δανίας). Το Γαλλικό Πρακτορείο, όπως μεταδόθηκε από την Ahram, ανέφερε ότι η Ελλάδα στοχεύει να ολοκληρώσει τις πρώτες συμφωνίες το 2026 και να θέσει τις δομές σε λειτουργία από το 2027 (Ahram). Αυτό δίνει χρονοδιάγραμμα, όχι λειτουργικό υπόδειγμα.

Η πραγματική διαπραγματευτική ισχύς μετακινείται πλέον προς τα έξω. Πιθανές χώρες υποδοχής μπορούν να ζητήσουν χρήματα, θεωρήσεις, διπλωματική αναβάθμιση, μηχανισμούς εποπτείας και συμφωνίες επανεισδοχής. Στο εσωτερικό της ΕΕ, οι ισχυρότερες διοικήσεις μπορεί να κινηθούν ταχύτερα, ενώ τα πιο αδύναμα συστήματα κινδυνεύουν να βρεθούν με μεγαλύτερους χρόνους κράτησης, περισσότερες δικαστικές ήττες και περισσότερες αποτυχημένες υποθέσεις.

Οι προσφυγές για δικαιώματα θα ακολουθήσουν τους φακέλους. Ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ διατηρεί στο τραπέζι την αρχή της μη επαναπροώθησης, το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής και τη δίκαιη ακρόαση, ιδίως όταν η απομάκρυνση μπορεί να εκθέσει κάποιον σε σοβαρή βλάβη ή όταν τα ένδικα μέσα είναι αδύναμα (Χάρτης της ΕΕ). Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή προειδοποίησε ότι τα κέντρα εκτός ΕΕ θα μπορούσαν να αποδυναμώσουν τη λογοδοσία, ενώ το HRRF μετέφερε την ανησυχία ειδικών στα ανθρώπινα δικαιώματα ότι τμήματα του κανονισμού ενδέχεται να συγκρούονται με διεθνείς προστασίες (ΕΟΚΕ, HRRF).

Η Ιταλία δείχνει την απόσταση ανάμεσα στην πολιτική νίκη και την εκτέλεση. Η Pagella Politica ανέφερε ότι η γνώμη της γενικής εισαγγελέως Μεντίνα για τη δικαστική διαμάχη Ιταλίας-Αλβανίας δεν συνιστούσε γενική έγκριση των εξωτερικών κέντρων (Pagella Politica). Το Internazionale περιέγραψε αποτυχημένες επικυρώσεις κράτησης και πρώτα επεισόδια στο Γκιαντέρ, όπου μια φυσική εγκατάσταση μετατράπηκε γρήγορα σε νομικό και διοικητικό πρόβλημα (Internazionale).

Η δοκιμασία περνά στους φακέλους

Η θεσμική διαδρομή δεν έχει ολοκληρωθεί. Η έγκριση από το Συμβούλιο και η δημοσίευση στην Επίσημη Εφημερίδα της ΕΕ απομένουν για να κλείσει η διαδικασία, όπως σημείωσε η DW (DW). Μετά, οι κυβερνήσεις θα χρειαστούν συμφωνίες με χώρες υποδοχής, προϋπολογισμούς, μηχανισμούς παρακολούθησης, διαδικασίες καταγγελιών, μεταφορές, έγγραφα ταυτοποίησης και φακέλους αρκετά ισχυρούς ώστε να αντέξουν στον δικαστικό έλεγχο.

Υπάρχει και μια αντίφαση στις αναφορές που πρέπει να λυθεί. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αναφέρει ότι οι ασυνόδευτοι ανήλικοι εξαιρούνται από τις μεταφορές σε τέτοια κέντρα, ενώ το RTE μετέδωσε ότι ασυνόδευτοι ανήλικοι των οποίων οι αιτήσεις απορρίπτονται θα μπορούσαν να σταλούν σε τρίτες χώρες υπό προϋποθέσεις προστασίας δικαιωμάτων (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, RTE). Το τελικό νομικό κείμενο και η εθνική πρακτική θα δείξουν πόσο στενή είναι αυτή η προστασία.

Η Ευρώπη συγκέντρωσε σε ευρωπαϊκό επίπεδο το εγχειρίδιο των επιστροφών. Η κρίσιμη δουλειά, όμως, θα γίνει στα συμβόλαια, στις δικαστικές αίθουσες, στα κέντρα κράτησης, στις άδειες αεροδρομίων και στις διαπραγματεύσεις με κυβερνήσεις που η ΕΕ συχνά προτιμά να κρατά σε απόσταση.