Ο Merz κυνηγά αέριο από το Baku

Ο καγκελάριος της Γερμανίας Φρίντριχ Μερτς υποδέχθηκε αυτή την εβδομάδα στο Βερολίνο τον πρόεδρο του Αζερμπαϊτζάν Ιλχάμ Αλίεφ, με αντικείμενο την εμβάθυνση των ενεργειακών και εμπορικών σχέσεων (Euronews). Πίσω από τη διπλωματική τυπικότητα βρίσκεται ένα πιο δύσκολο ερώτημα: σε ποιον βαθμό η ευρωπαϊκή προσπάθεια απεξάρτησης από το ρωσικό φυσικό αέριο στηρίζεται πλέον σε έναν προμηθευτή του οποίου το πολιτικό καθεστώς δυσκολεύει το δημοκρατικό αφήγημα του Βερολίνου;

Μια δέσμευση, όχι συμβόλαιο

Η Γερμανία δεν ανακαλύπτει τώρα το Αζερμπαϊτζάν. Εισέρχεται σε ένα σύστημα προμήθειας φυσικού αερίου που η Ιταλία, η Ελλάδα και η Βουλγαρία χρησιμοποιούν εδώ και χρόνια. Η βάση είναι το μνημόνιο ΕΕ-Αζερμπαϊτζάν του Ιουλίου 2022, με το οποίο η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, δηλαδή το εκτελεστικό όργανο της ΕΕ, δεσμεύθηκε πολιτικά να στηρίξει την αύξηση των παραδόσεων αζερικού αερίου σε τουλάχιστον 20 δισ. κυβικά μέτρα ετησίως έως το 2027 (European Commission). Το έγγραφο αυτό δεν είναι ευρωπαϊκός νόμος ούτε εντολή αγοράς. Οι πραγματικά δεσμευτικές υποχρεώσεις βρίσκονται σε ξεχωριστές εμπορικές συμφωνίες μεταξύ εταιρειών.

Η φυσική διαδρομή υπάρχει και λειτουργεί. Το αζερικό αέριο περνά από τρεις συνδεδεμένους αγωγούς στον Καύκασο και στην Τουρκία, πριν εισέλθει στην ΕΕ μέσω του Διαδριατικού Αγωγού Φυσικού Αερίου (TAP), ο οποίος διασχίζει την Ελλάδα και την Αλβανία και καταλήγει στη νότια Ιταλία (TAP, IEA). Το 2025, το Αζερμπαϊτζάν προμήθευσε περίπου 12,5 δισ. κυβικά μέτρα σε χώρες της ΕΕ, ποσότητα που αντιστοιχούσε σε περίπου 8,1 τοις εκατό των εισαγωγών φυσικού αερίου μέσω αγωγών στην Ένωση (kmetro0.eu, Balcani Caucaso). Πρόκειται για υπαρκτούς όγκους, όχι όμως για υποκατάστατο της Ρωσίας.

Για να επιτευχθεί ο στόχος των 20 δισ. κυβικών μέτρων, χρειάζονται επενδύσεις σε νέα κοιτάσματα στο Αζερμπαϊτζάν, επέκταση της φυσικής δυναμικότητας του TAP πέρα από τα σημερινά 10 δισ. κυβικά μέτρα για τα οποία σχεδιάστηκε, καθώς και αγοραστές διατεθειμένοι να υπογράψουν τα μακροχρόνια συμβόλαια που ζητά το Μπακού πριν δεσμεύσει κεφάλαια (Serbia Energy).

Η είσοδος της Γερμανίας και η ελλιπής βόρεια διαδρομή

Το γερμανικό ενδιαφέρον αποκτά πρακτικό περιεχόμενο μέσα από μια συγκεκριμένη συμφωνία: η κρατικά στηριζόμενη εμπορική εταιρεία SEFE υπέγραψε δεκαετές συμβόλαιο με την κρατική πετρελαϊκή εταιρεία του Αζερμπαϊτζάν SOCAR για 1,5 δισ. κυβικά μέτρα ετησίως από το 2025 (Azernews). Έτσι το Βερολίνο αποκτά εμπορική βάση σε έναν διάδρομο που μέχρι τώρα είχε κέντρο βάρους τη νοτιοανατολική Ευρώπη.

Για να φθάσει όμως το αέριο του Νότου στη Γερμανία απαιτείται ο λεγόμενος Κάθετος Διάδρομος: μια αλυσίδα αγωγών που συνδέει τα εθνικά δίκτυα φυσικού αερίου μέσω Ελλάδας, Βουλγαρίας και Ρουμανίας, ώστε οι ποσότητες να κινούνται προς Βορρά. Οι αναβαθμίσεις στη Βουλγαρία έχουν ως στόχο τα τέλη του 2026, αλλά η διαδρομή εξακολουθεί να εξαρτάται από συμφωνίες μεταξύ των χωρών για το ποιος πληρώνει, ποιος δεσμεύει χωρητικότητα και πώς θα κινείται το αέριο όταν η ζήτηση αυξάνεται απότομα. Αυτά δεν έχουν κλείσει.

Η Ουγγαρία δείχνει πώς μπορεί να χρησιμοποιηθεί πολιτικά η λέξη «διαφοροποίηση» χωρίς οι αριθμοί να τη στηρίζουν. Η Βουδαπέστη υπέγραψε συμφωνία για 800 εκατ. κυβικά μέτρα σε δύο χρόνια, ποσότητα που αντιστοιχεί περίπου στο 3 τοις εκατό των ετήσιων εισαγωγών της χώρας (Makronom). Η κυβέρνηση παρουσιάζει τη συμφωνία ως άσκηση εθνικής ενεργειακής στρατηγικής. Ωστόσο, στους πρώτους πέντε μήνες του 2026, η Ουγγαρία δαπάνησε περισσότερα για ρωσικό αέριο μέσω αγωγών από οποιοδήποτε άλλο κράτος-μέλος της ΕΕ (Telex). Ένα μικρό αζερικό συμβόλαιο μπορεί να ντύσει επικοινωνιακά μια ιστορία διαφοροποίησης χωρίς να αλλάζει την ουσία της εξάρτησης.

Χωρίς ρήτρα δικαιωμάτων, χωρίς διαφάνεια

Το ενεργειακό μνημόνιο της ΕΕ με το Μπακού δεν περιλαμβάνει εκτελεστές ρήτρες για τα ανθρώπινα δικαιώματα συνδεδεμένες με τις παραδόσεις φυσικού αερίου (European Commission). Η Human Rights Watch χαρακτηρίζει το Αζερμπαϊτζάν κατασταλτικό κράτος (HRW). Μετά την επίθεση του Αζερμπαϊτζάν στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ το 2023, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το άμεσα εκλεγμένο νομοθετικό σώμα της ΕΕ, ζήτησε κυρώσεις κατά του Μπακού και κάλεσε την Ένωση να τερματίσει την εξάρτησή της από το αζερικό αέριο (Euronews). Η ενεργειακή διπλωματία της Επιτροπής κινήθηκε προς την αντίθετη κατεύθυνση.

Πάνω από τον διάδρομο υπάρχει και μια δεύτερη σκιά. Η Global Witness έχει προειδοποιήσει ότι το Αζερμπαϊτζάν θα μπορούσε να αυξήσει τις εξαγωγές προς την ΕΕ εισάγοντας ρωσικό αέριο για εγχώρια χρήση, ώστε να απελευθερώνει δική του παραγωγή για την ευρωπαϊκή αγορά (Global Witness). Αυτό δεν αποδεικνύει επανασήμανση ρωσικών ποσοτήτων ως αζερικών, αποδυναμώνει όμως τον ισχυρισμό ότι πρόκειται για καθαρή ρήξη με τη ρωσική προμήθεια.

Η Ευρώπη κατέστησε το Αζερμπαϊτζάν χρήσιμο πριν καταστήσει τη σχέση υπόλογη. Οι ρήτρες take-or-pay, που υποχρεώνουν τους αγοραστές να πληρώνουν είτε καταναλώσουν το αέριο είτε όχι, οι φόρμουλες τιμολόγησης και οι όροι εξόδου, δηλαδή τα στοιχεία που καθορίζουν την πραγματική έκθεση της Ευρώπης, παραμένουν αδημοσίευτα. Όσο οι κυβερνήσεις δεν δημοσιοποιούν αυτούς τους όρους, οι πολίτες καλούνται να εμπιστευθούν ότι η μεταρωσική διαφοροποίηση δεν μετατρέπεται σε μια νέα εξάρτηση με καλύτερη ετικέτα.