Ο Μητσοτάκης ζητά €60 δισ. για υποδομές

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης προετοιμάζει την ελληνική προεδρία στο Συμβούλιο της ΕΕ, δηλαδή το εξάμηνο κατά το οποίο η Αθήνα θα συντονίζει τις διαπραγματεύσεις των εθνικών κυβερνήσεων πάνω στην ευρωπαϊκή νομοθεσία, με μια πρόταση που, σύμφωνα με πληροφορίες, αφορά πακέτο 60 δισ. ευρώ για δίκτυα και υποδομές. Η πρωτοβουλία συνδέεται άμεσα με τη μάχη για τον επόμενο επταετή προϋπολογισμό της ΕΕ, την περίοδο 2028-2034 (Deutschlandfunk). Η ελληνική επιδίωξη είναι να μετατρέψει τις υποδομές σε κοινό λεξιλόγιο ανάμεσα στους δημοσιονομικά αυστηρούς του Βορρά και στις χώρες που εξαρτώνται περισσότερο από τα κονδύλια συνοχής. Ο Φρίντριχ Μερτς έχει ήδη χαρακτηρίσει τη συνολική πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής «μη προσιτή», ενώ για να εγκριθεί ο πολυετής προϋπολογισμός απαιτείται ομοφωνία όλων των κυβερνήσεων (άρθρο 312 της ΣΛΕΕ).

Η εκ περιτροπής προεδρία δεν γράφει τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό. Καθορίζει όμως την ατζέντα, προεδρεύει στα υπουργικά συμβούλια, συντάσσει συμβιβαστικά κείμενα και αποφασίζει ποιες ανταλλαγές θα συζητηθούν μαζί και ποιες χωριστά (προεδρία του Συμβουλίου). Σε μια διαπραγμάτευση όπου ένα μόνο κράτος μπορεί να μπλοκάρει τη συμφωνία, αυτή η δύναμη αλληλουχίας δεν είναι τυπική. Η Αθήνα ποντάρει ότι τα «δίκτυα» μπορούν να λειτουργήσουν ως κοινός τόπος: διάδρομοι μεταφορών, ενεργειακές διασυνδέσεις, ψηφιακές υποδομές και έργα διπλής χρήσης, στρατιωτικής και πολιτικής, σε ένα πακέτο που μπορούν να υπερασπιστούν τόσο οι κυβερνήσεις που μιλούν τη γλώσσα της ασφάλειας όσο και εκείνες που ζητούν αναπτυξιακή χρηματοδότηση.

Μετά το τέλος των πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης

Ο χρόνος δεν είναι τυχαίος. Ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, το επενδυτικό ταμείο που δημιούργησε η ΕΕ στην πανδημία, λήγει μετά το 2026 και δεν υπάρχει διάδοχο σχήμα αντίστοιχης κλίμακας. Η Ελλάδα είναι από τις χώρες με τη μεγαλύτερη έκθεση: η στήριξη από το Ταμείο Ανάκαμψης αντιστοιχούσε περίπου στο 16-17 τοις εκατό του ΑΕΠ, δηλαδή σε έναν επενδυτικό κινητήρα που σύντομα θα σβήσει (EUobserver). Χωρίς διάδοχο εργαλείο, οι οικονομίες που στηρίχθηκαν στις ευρωπαϊκές επενδύσεις της πανδημικής περιόδου χάνουν βασική πηγή ανάπτυξης τη στιγμή που οι νέες δημοσιονομικές ανάγκες αυξάνονται.

Ο επόμενος Πολυετής Δημοσιονομικός Πλαίσιος, δηλαδή το επταετές σχέδιο δαπανών της ΕΕ, πρέπει να χωρέσει την άμυνα, την ανοικοδόμηση της Ουκρανίας και την προετοιμασία για διεύρυνση, μέσα σε ένα ανώτατο όριο που οι καθαροί συνεισφέροντες, οι χώρες δηλαδή που πληρώνουν περισσότερα στον κοινοτικό προϋπολογισμό από όσα εισπράττουν, θέλουν να κρατήσουν χαμηλά (σελίδα του Συμβουλίου για το ΠΔΠ). Η ελληνική υπόθεση εργασίας είναι ότι οι υποδομές μπορούν να γίνουν η γραμμή δαπανών που όλοι ανέχονται.

Το κενό στο σχέδιο

Το πιο αδύναμο σημείο της ελληνικής πρότασης είναι όσα ακόμη δεν έχουν προσδιοριστεί. Ζητεί η Αθήνα μεγαλύτερο Μηχανισμό «Συνδέοντας την Ευρώπη», το πρόγραμμα της ΕΕ για διασυνοριακά έργα μεταφορών, ενέργειας και ψηφιακών δικτύων; Θέλει προστατευμένα κονδύλια συνοχής; Νέο κοινό δανεισμό; Ή ένα επενδυτικό εργαλείο μετά το Ταμείο Ανάκαμψης;

Κάθε διαδρομή αλλάζει και τον έλεγχο του χρήματος. Η χρηματοδότηση μέσω του «Συνδέοντας την Ευρώπη» ευνοεί τη διασυνοριακή επιλογή έργων από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Η πολιτική συνοχής προστατεύει εθνικούς φακέλους. Ο κοινός δανεισμός προκαλεί αντιδράσεις στα κράτη-πιστωτές. Τα ταμεία που βασίζονται σε εθνικά σχέδια δίνουν στις Βρυξέλλες μεγαλύτερο λόγο στην εκταμίευση. Η επιλογή καθορίζει και το ύψος του πολιτικού εμποδίου: οι νέοι ίδιοι πόροι της ΕΕ απαιτούν χωριστή απόφαση του Συμβουλίου και κύρωση από κάθε εθνικό κοινοβούλιο (άρθρο 311 της ΣΛΕΕ). Το επίσημο πρόγραμμα της ελληνικής προεδρίας δεν έχει ακόμη δημοσιευθεί στον ιστότοπο του Συμβουλίου. Προς το παρόν υπάρχει πολιτική τοποθέτηση, όχι θεσμικό σχέδιο.

Η συμμαχία που χρειάζεται η Αθήνα

Η Ελλάδα δεν κινείται μόνη. Η Πολωνία θέλει να προστατεύσει την πολιτική συνοχής, παρουσιάζοντας παράλληλα τους σιδηροδρόμους της ανατολικής πτέρυγας, τους δρόμους διπλής χρήσης και τις ενεργειακές διασυνδέσεις ως ευρωπαϊκό στρατηγικό αγαθό (Συνδέοντας την Ευρώπη, στρατιωτική κινητικότητα). Η Βαρσοβία επιμένει ότι οι νέες δαπάνες ασφάλειας δεν μπορούν να απορροφήσουν τα κονδύλια περιφερειακής ανάπτυξης. Η Ρουμανία ακολουθεί την ίδια λογική, αλλά με στενότερα περιθώρια, καθώς το δημόσιο χρέος της βρίσκεται στο 63,5 τοις εκατό του ΑΕΠ και η χώρα τελεί υπό τη διαδικασία υπερβολικού ελλείμματος, δηλαδή αυστηρότερη ευρωπαϊκή επιτήρηση των δημόσιων δαπανών (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ZF). Το Βουκουρέστι θέλει ευρωπαϊκές επιχορηγήσεις για τη διασύνδεση της Μαύρης Θάλασσας και τη στρατιωτική κινητικότητα, αλλά αποφεύγει σχήματα που απαιτούν βαριά εθνική συγχρηματοδότηση. Για τη Βουλγαρία, το επιχείρημα είναι ακόμη πιο χειροπιαστό: δρόμοι, λιμάνια και ενεργειακές γραμμές που κατεβαίνουν προς Νότο, μέσω Ελλάδας, μέχρι το Αιγαίο (ΔΕΔ-Μ).

Η Γερμανία και η Ολλανδία ορίζουν το μέτωπο της αντίστασης. Η κυβέρνηση Μερτς δεν αντιτίθεται στις υποδομές ως τέτοιες· το Βερολίνο προωθεί και το ίδιο μεγάλο εγχώριο επενδυτικό πρόγραμμα. Η ένσταση αφορά τη χρηματοδότησή τους μέσα από μεγαλύτερο ευρωπαϊκό ταμείο. Κράτη-μέλη υπό γερμανική επιρροή πίεσαν ώστε ο ετήσιος προϋπολογισμός του 2027 να διαμορφωθεί περίπου 8 δισ. ευρώ χαμηλότερα από την πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (Zeit), με το Βερολίνο να περιγράφει τις ευρωπαϊκές του προτεραιότητες κυρίως με όρους ανταγωνιστικότητας, όχι μεγαλύτερων μεταβιβάσεων (γερμανική κυβέρνηση). Η Ολλανδία και οι σκανδιναβικοί της σύμμαχοι παραμένουν επιφυλακτικοί απέναντι στην αύξηση των δαπανών, αν και εμφανίζονται πιο ανοιχτοί όταν το επιχείρημα συνδέεται με την άμυνα ή την ανταγωνιστικότητα (Occitanie Europe).

Η Ελλάδα μπορεί να επηρεάσει το μενού της διαπραγμάτευσης, όχι όμως να υποχρεώσει τους άλλους να πληρώσουν τον λογαριασμό. Η προεδρία θα έχει πραγματική αξία μόνο αν η Αθήνα μετατρέψει τα «δίκτυα» από χρήσιμη πολιτική ετικέτα σε συγκεκριμένη διαδρομή χρηματοδότησης, την οποία θα μπορούν να υπερασπιστούν στις δικές τους πρωτεύουσες τόσο οι χώρες της συνοχής όσο και οι καθαροί συνεισφέροντες.