Η Μόσχα πάει τις Βαλτικές στη Χάγη

Η χρήση του δικαίου ως εργαλείου πολιτικής πίεσης δεν αποσκοπεί πάντα στη δικαστική νίκη. Συχνά ο στόχος είναι να μεταφερθεί ο αντίπαλος σε αμυντικό έδαφος, να παραχθούν τίτλοι και να ντυθεί μια πολιτική εκστρατεία με τον μανδύα της νομιμότητας.

Αυτό ακριβώς φαίνεται να προετοιμάζει η Ρωσία κατά της Εσθονίας, της Λετονίας και της Λιθουανίας. Η Μόσχα σχεδιάζει να προσφύγει κατά των τριών χωρών στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, το ανώτατο δικαστικό όργανο του ΟΗΕ για διαφορές μεταξύ κρατών, καταγγέλλοντας συστηματικές διακρίσεις εις βάρος των ρωσικών μειονοτήτων με βάση τη Διεθνή Σύμβαση για την Εξάλειψη Κάθε Μορφής Φυλετικών Διακρίσεων. Σύμφωνα με τον κατάλογο εκκρεμών υποθέσεων του Δικαστηρίου, δεν έχει ακόμη κατατεθεί δημόσια προσφυγή. Όμως κοινή βαλτική έρευνα διαπίστωσε ότι το ρωσικό υπουργείο Εξωτερικών ανέθεσε σε δικηγορική εταιρεία της Μόσχας, τη Monastyrsky, Zyuba, Stepanov & Partners, την προετοιμασία της υπόθεσης με τη συνδρομή ορισμένων «ειδικών για τη Βαλτική» (Lrytas). Η προεργασία δείχνει συστηματική. Η ουσία της προσφυγής, τουλάχιστον με τα μέχρι τώρα στοιχεία, δείχνει αδύναμη. Γι’ αυτό η υπόθεση έχει σημασία πριν καν φτάσει στην αίθουσα του δικαστηρίου.

Η νομική πόρτα που επιχειρεί να ανοίξει η Ρωσία

Το άρθρο 22 της Σύμβασης επιτρέπει στα κράτη να παραπέμπουν διαφορές για διακρίσεις στο Διεθνές Δικαστήριο, αλλά μόνο εφόσον έχουν προηγηθεί διαπραγματεύσεις που απέτυχαν (κείμενο της Σύμβασης). Η Ρωσία φαίνεται να χτίζει ακριβώς αυτή την προϋπόθεση από το 2022: διπλωματικές διακοινώσεις προς τη Λιθουανία τον Νοέμβριο εκείνης της χρονιάς, αντίστοιχες κινήσεις προς τη Λετονία και την Εσθονία, νέοι γύροι το 2024 και το 2025, καθώς και τελευταία διακοίνωση προς το Βίλνιους τον Ιανουάριο του 2026 (LRT). Ο Ρώσος αξιωματούχος για τα ανθρώπινα δικαιώματα Γκριγκόρι Λουκιάντσεφ υποστηρίζει ότι οι βαλτικές χώρες απάντησαν απαξιωτικά, παρουσιάζοντας τη στάση τους ως απόδειξη ότι οι συνομιλίες επιχειρήθηκαν και απέτυχαν (Daily Beirut).

Το προηγούμενο δείχνει ότι η διαδικαστική αυτή προϋπόθεση δεν είναι τυπική λεπτομέρεια. Στην υπόθεση Γεωργία κατά Ρωσίας το 2011, το Διεθνές Δικαστήριο απέρριψε προσφυγή με βάση την ίδια Σύμβαση επειδή δεν είχαν προηγηθεί οι απαιτούμενες διαπραγματεύσεις πριν από την κατάθεση της υπόθεσης (ΔΔΧ, υπόθεση 140). Η Μόσχα φαίνεται να έχει μελετήσει προσεκτικά εκείνη την απόφαση.

Πραγματικές πολιτικές, κατασκευασμένη δίωξη

Η Ρωσία δεν χρειάζεται να επινοήσει κάθε στοιχείο της αφήγησής της. Στη Λετονία υπάρχει το μετασοβιετικό καθεστώς των «μη πολιτών», που αφορά κυρίως ρωσόφωνους κατοίκους, κανόνες διαμονής που μπορούν να συνδέουν τη μόνιμη παραμονή με τη γνώση της λετονικής γλώσσας, καθώς και εκπαιδευτικό σύστημα που έχει στο κέντρο του τη λετονική ως γλώσσα διδασκαλίας (Re:Baltica, νόμος για την εκπαίδευση στη Λετονία). Οι κυβερνήσεις των Βαλτικών παρουσιάζουν αυτές τις πολιτικές ως μέτρα ένταξης και προστασίας της κρατικής γλώσσας, όχι ως εθνοτική δίωξη. Είναι όμως αρκετά αναγνωρίσιμες διεθνώς ώστε η Μόσχα να μπορεί να τις ανασυσκευάσει ως διακρίσεις.

Ο πιο βαρύς ισχυρισμός της Ρωσίας είναι ότι οι βαλτικές χώρες σχεδιάζουν μαζικές απελάσεις ρωσόφωνων. Και οι τρεις κυβερνήσεις το αρνούνται κατηγορηματικά, ενώ δεν υπάρχει ανεξάρτητο στοιχείο που να στηρίζει την κατηγορία (Euronews, LRT). Οι βαλτικές χώρες κάλεσαν τους Ρώσους πρεσβευτές για εξηγήσεις σχετικά με αυτό που χαρακτήρισαν κατασκευασμένους ισχυρισμούς περί απελάσεων και έθεσαν το θέμα στο Συμβούλιο Εξωτερικών Υποθέσεων της ΕΕ, όπου οι υπουργοί Εξωτερικών συντονίζουν την κοινή πολιτική, τον Μάρτιο του 2026. Η ύπατη εκπρόσωπος της ΕΕ για την εξωτερική πολιτική, Κάγια Κάλας, εξέφρασε αλληλεγγύη (Euronews).

Η Ευρώπη το διαβάζει ως ασφάλεια, όχι ως δίκαιο

Τα κράτη της πρώτης γραμμής αντιμετωπίζουν την απειλή προσφυγής στη Χάγη ως ένα ακόμη μέσο σε μια ευρύτερη εκστρατεία πίεσης. Η Φινλανδία εντάσσει τη νομική πίεση προς τις Βαλτικές στο ίδιο πλαίσιο με τις προκλήσεις στα σύνορα, την παραπληροφόρηση και τη στρατιωτική απειλή (Yle). Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο καταδίκασε τις ρωσικές προκλήσεις στη Φινλανδία, τις Βαλτικές και τη Ρουμανία ως μέρος ενός μοτίβου εκφοβισμού (STTInfo). Το μήνυμα είναι συνεπές: οι κυβερνήσεις στην ανατολική πτέρυγα της ΕΕ βλέπουν την απειλή δικαστικής προσφυγής ως πολιτικό όπλο, όχι ως κανονική νομική διαφορά.

Αυτή η ανάγνωση καθορίζει τη δημόσια απάντηση της ΕΕ, αλλά ταυτόχρονα τη δυσκολεύει. Αν οι Βρυξέλλες απορρίψουν εξαρχής την υπόθεση της Μόσχας, κινδυνεύουν να δώσουν την εντύπωση ότι κάθε καταγγελία για δικαιώματα μειονοτήτων είναι προσχηματική. Αν, αντιθέτως, εμπλακούν σε πλήρη νομική αντιπαράθεση επί της ουσίας, μπορεί να προσδώσουν αξιοπιστία σε μια υπόθεση που έχει σχεδιαστεί περισσότερο για πολιτική προβολή παρά για θεραπεία πραγματικών παραβιάσεων.

Τι δεν μπορεί να δώσει το Δικαστήριο

Ακόμη και αν η Ρωσία ξεπεράσει όλα τα διαδικαστικά εμπόδια, τα μέσα που διαθέτει το Διεθνές Δικαστήριο είναι περιορισμένα: μπορεί να διαπιστώσει ότι συγκεκριμένα μέτρα παραβιάζουν τη Σύμβαση, να διατάξει την παύση τους και ενδεχομένως να επιβάλει προσωρινά μέτρα προστασίας. Δεν μπορεί να ξαναγράψει την πολιτική ασφάλειας των βαλτικών κρατών (ΔΔΧ, υπόθεση 166). Παραμένει επίσης ανεπιβεβαίωτο αν κάποιο από τα εμπλεκόμενα μέρη έχει διατυπώσει επιφυλάξεις στο άρθρο 22 της Σύμβασης που θα μπορούσαν να αποκλείσουν πλήρως τη δικαιοδοσία του Δικαστηρίου (Συλλογή Συνθηκών του ΟΗΕ).

Το δικαστικό αποτέλεσμα είναι δευτερεύον μπροστά στη στρατηγική. Ακόμη και χωρίς κατατεθειμένη προσφυγή, η Ρωσία έχει ήδη μετατοπίσει τη συζήτηση από την πολιτική ασφάλειας των Βαλτικών στην υπεράσπιση των μειονοτικών δικαιωμάτων, αναγκάζοντας τρία κράτη-μέλη της ΕΕ να απαντούν σε μια κατηγορία που η ίδια σχεδίασε.