Η ασάφεια ευθύνης φρενάρει το ΝΑΤΟ

Ένα μη επανδρωμένο αεροσκάφος περνά στον εναέριο χώρο της Λετονίας από τη ρωσική μεθόριο. Μαχητικά του ΝΑΤΟ απογειώνονται από το Σιαουλιάι, τη βάση εναέριας αστυνόμευσης της Βαλτικής στη Λιθουανία, και το καταρρίπτουν. Η απειλή εξουδετερώνεται μέσα σε λίγα λεπτά. Το πολιτικό ερώτημα όμως μένει: επρόκειτο για ατύχημα, για παρενέργεια ηλεκτρονικού πολέμου που έβγαλε το σύστημα πλοήγησης εκτός πορείας ή για συνειδητή ρωσική δοκιμή των αντανακλαστικών του ΝΑΤΟ;

Αυτή η ακολουθία, την οποία μετέδωσε το LRT στις 8 Ιουνίου, δείχνει το είδος πίεσης που δέχεται πλέον η ανατολική πτέρυγα της Συμμαχίας. Οι πολωνικές υπηρεσίες πληροφοριών έχουν προειδοποιήσει ότι η Ρωσία ενδέχεται να προετοιμάζει προβοκάτσιες κατά της Πολωνίας ή των χωρών της Βαλτικής (The Guardian). Ο υπουργός Άμυνας της Λιθουανίας έχει αναγνωρίσει ότι η αναγνώριση μη επανδρωμένων αεροσκαφών εν πτήσει παραμένει δύσκολη. Η Λετονία αναπτύσσει συστήματα αντιμετώπισης τέτοιων αεροσκαφών σε όλο το μήκος των συνόρων της με τη Ρωσία και τη Λευκορωσία (Sargs.lv). Η στρατιωτική απάντηση υπάρχει. Το ευάλωτο σημείο βρίσκεται στο σύστημα πολιτικής απόφασης που ακολουθεί.

Το κενό ανάμεσα στην αναχαίτιση και την ταξινόμηση

Η ιδρυτική συνθήκη του ΝΑΤΟ χαράσσει δύο γραμμές. Το Άρθρο 4 επιτρέπει σε κάθε σύμμαχο να ζητήσει διαβουλεύσεις όταν θεωρεί ότι απειλείται. Το Άρθρο 5, η ρήτρα συλλογικής άμυνας, ενεργοποιείται μετά από «ένοπλη επίθεση», αλλά μόνο εφόσον οι σύμμαχοι συμφωνήσουν ότι τέτοια επίθεση πράγματι συνέβη. Ακόμη και τότε, κάθε κυβέρνηση αποφασίζει ποια μέτρα θεωρεί αναγκαία, έως και τη χρήση βίας.

Οι επιχειρήσεις της γκρίζας ζώνης κινούνται ακριβώς ανάμεσα σε αυτά τα δύο άρθρα. Το ΝΑΤΟ έχει αφήσει περιθώριο ώστε υβριδικές επιθέσεις να αντιμετωπιστούν ως υποθέσεις συλλογικής άμυνας: η σύνοδος της Βαρσοβίας το 2016 το ανέφερε ρητά, ενώ οι σύμμαχοι έχουν επαναλάβει ότι συσσωρευμένες εχθρικές ενέργειες μπορούν να ξεπεράσουν το όριο. Ωστόσο, η Συμμαχία έχει αποφύγει συνειδητά να ορίσει σταθερές κόκκινες γραμμές (Atlantic Council). Κομμένα καλώδια, εμπρησμοί, παρεμβολές με μη επανδρωμένα αεροσκάφη: παραμένουν υποθέσεις εθνικής αστυνόμευσης και δικαιοσύνης, εκτός εάν οι σύμμαχοι συμφωνήσουν ποιος ευθύνεται.

Έτσι, η απόδοση ευθύνης γίνεται το κρίσιμο σημείο συμφόρησης. Ορισμένα περιστατικά στη Βαλτική έχουν συνδεθεί με ρωσικό ηλεκτρονικό πόλεμο που διαταράσσει τα συστήματα πλοήγησης, πράγμα που σημαίνει ότι το δύσκολο δεν είναι η αναχαίτιση του αεροσκάφους, αλλά η απόδειξη της πρόθεσης. Οι εθνικές υπηρεσίες πληροφοριών συγκεντρώνουν ίχνη ραντάρ και δεδομένα σημάτων. Για να μετατραπούν όμως αυτά σε φάκελο που εμπιστεύονται όλοι οι σύμμαχοι, πρέπει να διαμοιραστούν αποδείξεις, να συγκροτηθεί πολιτική επιχειρηματολογία και να υπάρξει συναίνεση στο Βορειοατλαντικό Συμβούλιο, το ανώτατο πολιτικό όργανο του ΝΑΤΟ όπου μετέχουν και οι 32 σύμμαχοι. Κάθε στάδιο χρειάζεται χρόνο, τον οποίο ένα σκόπιμα αμφίσημο περιστατικό είναι σχεδιασμένο να καταναλώνει.

Τα προωθημένα στρατεύματα αποτρέπουν πόλεμο, όχι την ασάφεια

Η απάντηση της Γερμανίας είναι να αυξήσει το κόστος κάθε ρωσικής δοκιμής. Περίπου 5.000 στρατιώτες της Μπούντεσβερ προβλέπεται να στελεχώσουν τη νέα γερμανική ταξιαρχία στη Λιθουανία, με περίπου 1.800 ήδη ανεπτυγμένους και πλήρη επιχειρησιακή ετοιμότητα σε μεταγενέστερο χρόνο. Η Γαλλία συμμετέχει μέσω των εναλλαγών στην εναέρια αστυνόμευση της Βαλτικής και διατηρεί δυνάμεις στην Εσθονία (Ifri).

Αυτές οι αναπτύξεις κάνουν κάθε περιστατικό εμφανώς πολυεθνικό. Δεν σημαίνει όμως ότι οι γερμανικές δυνάμεις στη Λιθουανία αποφασίζουν αυτοτελώς πως εφαρμόζεται το Άρθρο 5. Η Λιθουανία πρέπει πρώτα να κρίνει πώς θα αντιμετωπίσει το περιστατικό με βάση το δικό της δίκαιο. Στη συνέχεια οι σύμμαχοι αποφασίζουν, μέσω του Βορειοατλαντικού Συμβουλίου, εάν τα πραγματικά δεδομένα δικαιολογούν συλλογική απάντηση (Oxford analysis). Μια προβοκάτσια σχεδιασμένη ώστε να μένει κάτω από το καθαρό όριο της ένοπλης επίθεσης υποχρεώνει όλη αυτή την αλυσίδα να λειτουργήσει πριν μπορέσει η Συμμαχία να δράσει από κοινού.

Ο κίνδυνος του ρυθμού μέσα στη Συμμαχία

Η Σλοβακία δείχνει πώς μπορεί να προκύψει ρήγμα χωρίς κανείς να σπάσει τυπικά τη γραμμή. Ο πρωθυπουργός Ρόμπερτ Φίτσο έχει δηλώσει ότι η σλοβακική αντιπροσωπεία θα προσέλθει στην επόμενη σύνοδο του ΝΑΤΟ χωρίς εντολή για νέα στρατιωτική ή οικονομική βοήθεια προς την Ουκρανία. Μετά από ισχυρή ρωσική επίθεση κοντά στα σύνορα της Σλοβακίας, η κυβέρνηση αρχικά σιώπησε και αντέδρασε μόνο μετά την πίεση της αντιπολίτευσης. Ο επικεφαλής των τσεχικών υπηρεσιών πληροφοριών Μίχαλ Κουντέλκα έχει προειδοποιήσει ότι μια περιορισμένη επίθεση σε κράτος του ΝΑΤΟ, με στόχο τη δοκιμή της αντίδρασης, είναι πιθανότερη από μια μαζική επίθεση.

Ο κίνδυνος δεν είναι ότι η Σλοβακία θα ασκήσει βέτο στο Άρθρο 5. Είναι ότι, στις ώρες ανάμεσα στην προβοκάτσια και στη διαλεύκανσή της, οι κυβερνήσεις θα διαφωνούν για το αν το περιστατικό ήταν σαμποτάζ, ατύχημα ή ένοπλη επίθεση. Η Ρωσία διαμορφώνει τέτοιες επιχειρήσεις ακριβώς για αυτό το παράθυρο: τα γεγονότα εξελίσσονται ταχύτερα από την ικανότητα των κυβερνήσεων να αποδείξουν και να συμφωνήσουν τι συνέβη.

Οι προωθημένες δυνάμεις του ΝΑΤΟ αποτρέπουν έναν συμβατικό πόλεμο. Το αν αποτρέπουν και τις αμφίσημες προβοκάτσιες που θεωρούνται πλέον πιθανότερες εξαρτάται από κάτι δυσκολότερο από τη συγκρότηση μιας ταξιαρχίας: την ικανότητα της Συμμαχίας να αποδίδει ευθύνη, να ταξινομεί το περιστατικό και να συμφωνεί πριν χαθεί η πολιτική στιγμή.