Το ΝΑΤΟ θωρακίζει τη Βαλτική

Στις 9 Ιουλίου, οι ρωσικές δυνάμεις πραγματοποίησαν αιφνιδιαστική άσκηση πυρών στη λίμνη Πέιπους, το υδάτινο σύνορο που μοιράζονται η Εσθονία και η Ρωσία (ERR, Eurointegration). Δεν υπήρξαν τραυματισμοί, ούτε παραβίαση συνόρων. Το μήνυμα, όμως, ήταν πολιτικό: μια περιορισμένη δοκιμή του κατά πόσο το ανατολικό σύνορο του ΝΑΤΟ στηρίζεται σε πραγματική αποτρεπτική ικανότητα ή σε διακηρύξεις συνόδων, λίγες ημέρες πριν από τη συνάντηση της Συμμαχίας στην Άγκυρα.

Η χρονική στιγμή είχε μεγαλύτερη σημασία από την ίδια την άσκηση. Το ΝΑΤΟ μετατρέπει σταδιακά την αποστολή εναέριας αστυνόμευσης της Βαλτικής σε πιο ενεργητική διάταξη αεράμυνας, με ευρύτερη εξουσία αντίδρασης απέναντι σε εχθρικά αντικείμενα (NATO Allied Air Command, Defence24). Επί δύο δεκαετίες, η Baltic Air Policing λειτουργούσε ουσιαστικά ως εναέρια συνοριακή περιπολία: συμμαχικά μαχητικά, που εναλλάσσονται σε Εσθονία, Λετονία και Λιθουανία, αναγνωρίζουν, παρακολουθούν και συνοδεύουν ύποπτα αεροσκάφη. Η αναβάθμιση αλλάζει κυρίως το τι επιτρέπεται να κάνουν αυτά τα αεροσκάφη.

Ποιος αποφασίζει και πόσο γρήγορα

Με το παλαιό μοντέλο, η αντίδραση σε απειλή στον εναέριο χώρο απαιτούσε πολιτική έγκριση από τις εθνικές πρωτεύουσες. Η νέα δομή μεταφέρει μεγαλύτερο μέρος της αρμοδιότητας στη στρατιωτική αλυσίδα διοίκησης του ΝΑΤΟ, ειδικότερα στον SACEUR, τον Ανώτατο Συμμαχικό Διοικητή Ευρώπης και ανώτατο στρατιωτικό αξιωματικό της Συμμαχίας, καθώς και στους αξιωματικούς αεροπορικής διοίκησης που υπάγονται σε αυτόν (Grosswald, ERR). Θεωρητικά, οι χρόνοι αντίδρασης θα μειωθούν. Ο πρόεδρος της Λιθουανίας, Γκιτάνας Ναουσέντα, παρουσίασε την αλλαγή ως άμεση απάντηση στις αεροπορικές απειλές από τη Ρωσία και τη Λευκορωσία (LRT).

Το ΝΑΤΟ, όμως, δεν είναι ενιαία κυρίαρχη αεροπορία. Τα μαχητικά, τα πληρώματα και οι πύραυλοι παραμένουν εθνικές συνεισφορές των συμμάχων. Κάθε χώρα μπορεί να θέτει όρους στη χρήση των αεροσκαφών και των όπλων της, τους λεγόμενους εθνικούς περιορισμούς στο νατοϊκό λεξιλόγιο. Η αλυσίδα διοίκησης εμφανίζεται ισχυρότερη στο χαρτί· στην πράξη, η ταχύτητά της θα εξαρτηθεί από το πόσο πραγματικό περιθώριο δράσης παραχωρεί κάθε χώρα που συμμετέχει.

Γιατί τα μικρά επεισόδια συσσωρεύονται

Η λίμνη Πέιπους δεν ήταν μεμονωμένη περίπτωση. Λιθουανικές πηγές ανέφεραν ότι νατοϊκά μαχητικά απογειώθηκαν τέσσερις φορές μέσα σε μία εβδομάδα για να αναγνωρίσουν και να συνοδεύσουν ρωσικά αεροσκάφη (TV3). Ο επικεφαλής της συνοριοφυλακής της Λετονίας έχει χαρακτηρίσει τη χώρα του κύριο στόχο των υβριδικών επιχειρήσεων της Λευκορωσίας, δηλαδή ενός μείγματος μεταναστευτικής πίεσης, δολιοφθοράς και δραστηριότητας πληροφοριών (news.inbox.lv).

Κάθε επεισόδιο, μόνο του, είναι περιορισμένο. Μαζί υποχρεώνουν το ΝΑΤΟ να αντιμετωπίσει το ίδιο δύσκολο δίλημμα: να επιμείνει στη βραδεία πολιτική έγκριση ή να δώσει στους στρατιωτικούς διοικητές ταχύτερη εξουσία δράσης. Η Ρωσία αντλεί όφελος και από τις δύο εκδοχές. Η καθυστέρηση εκθέτει αδυναμία· η ταχύτερη ανάθεση αρμοδιότητας αποκαλύπτει γκρίζες ζώνες λογοδοσίας.

Δεν αντιμετωπίζουν όλοι κάθε πρόκληση ως κρίση. Οι φινλανδικές αρχές στηρίζουν την αποτροπή, αλλά δεν κλιμάκωσαν τη συγκεκριμένη άσκηση (Yle). Στην Πολωνία, σχόλια προειδοποίησαν κατά του straszenie wojną, δηλαδή της καλλιέργειας φόβου πολέμου στην κοινωνία, με το επιχείρημα ότι η υπερπροβολή κάθε επεισοδίου δίνει στη Μόσχα πολιτικό κέρδος (Krytyka Polityczna). Η εσθονική υπηρεσία πληροφοριών εκτίμησε ότι η ρωσική δραστηριότητα αποσκοπεί στον εκφοβισμό των δυτικών κοινωνιών, χωρίς να διακρίνει ενδείξεις άμεσης στρατιωτικής προετοιμασίας στη Βαλτική (Eurointegration).

Οι κανόνες που δεν φαίνονται

Η Διακήρυξη της Συνόδου του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα κατέστησε την ενιαία αεροπορική και αντιπυραυλική άμυνα προτεραιότητα (NATO). Οι ακριβείς κανόνες, όμως, παραμένουν απόρρητοι: πότε μπορεί ένας πιλότος να ανοίξει πυρ, με ποιο επίπεδο αναγνώρισης στόχου και υπό ποια πολιτική ευθύνη. Το δίκαιο της ΕΕ αφήνει την εθνική ασφάλεια αποκλειστικά στα κράτη-μέλη (άρθρο 4 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση), επομένως οι Βρυξέλλες δεν μπορούν να εποπτεύσουν τις αποφάσεις αεράμυνας του ΝΑΤΟ. Θα μπορούσαν τα εθνικά κοινοβούλια, αλλά το απόρρητο πλαίσιο δυσκολεύει τον ουσιαστικό έλεγχο.

Το ΝΑΤΟ κινείται ταχύτερα, ενώ το δημόσιο ίχνος για το ποιος μπορεί να εγκρίνει πρώτος τη χρήση βίας σε μια κρίση στη Βαλτική γίνεται πιο αχνό. Αυτό το κενό διαφάνειας είναι το ερώτημα στο οποίο τα κοινοβούλια της Ευρώπης οφείλουν απάντηση.