Η Λευκωσία απορρίπτει τη διχοτόμηση

Στην 52η επέτειο από την τουρκική στρατιωτική επέμβαση, ο Νίκος Χριστοδουλίδης όρισε με σαφήνεια τα όρια μέσα στα οποία μπορεί να κινηθεί οποιαδήποτε συζήτηση για το Κυπριακό: η Κύπρος παραμένει μία Δημοκρατία, λύση δύο κρατών δεν συζητείται και δεν πρόκειται να γίνει δεκτή μια «συγκαλυμμένη συνομοσπονδία», όπου ο ομοσπονδιακός τίτλος θα κρύβει δύο κυρίαρχες κυβερνήσεις (Euronews FR, Philenews). Οι όροι αυτοί δεν αφορούν μόνο το νησί. Καθορίζουν και το ανώτατο όριο της ευρωτουρκικής σχέσης, επειδή η Κυπριακή Δημοκρατία έχει τα θεσμικά εργαλεία για να το κρατήσει εκεί.

Ένα κράτος-μέλος, δύο είδη μπλόκου

Η ΕΕ αναγνωρίζει την Κυπριακή Δημοκρατία ως το κράτος-μέλος που εκπροσωπεί ολόκληρο το νησί. Στο βόρειο τμήμα, το οποίο ελέγχεται από την Τουρκία, η εφαρμογή του ευρωπαϊκού δικαίου έχει σε μεγάλο βαθμό ανασταλεί μέχρι την επανένωση, βάσει του Πρωτοκόλλου αριθ. 10 της Συνθήκης Προσχώρησης (Protocol No 10).

Αυτό δίνει στη Λευκωσία άμεσο βέτο σε κάθε ευρωπαϊκή απόφαση που απαιτεί ομοφωνία, δηλαδή τη συναίνεση όλων των κρατών-μελών. Οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις της Τουρκίας, οι θέσεις της ΕΕ στην εξωτερική πολιτική και η πρόσβαση της Άγκυρας σε σχήματα αμυντικής συνεργασίας ανήκουν σε αυτή την κατηγορία (TEU Article 24). Η Κύπρος μπορεί να τα μπλοκάρει μόνη της.

Σε άλλα πεδία, όπως ο εκσυγχρονισμός της τελωνειακής ένωσης ή η απελευθέρωση των θεωρήσεων, η Κύπρος δεν διαθέτει τυπικό βέτο. Όμως το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, όπου οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων χαράσσουν την πολιτική κατεύθυνση της Ένωσης, λειτουργεί με συναίνεση· συνεπώς, η αντίρρηση μιας κυβέρνησης αρκεί για να μη φτάσει ποτέ ένας φάκελος στο τραπέζι (TEU Article 15). Οι Ευρωπαίοι ηγέτες σπάνια επαναφέρουν μια πρωτοβουλία όταν μία πρωτεύουσα έχει ήδη πει όχι.

Το προηγούμενο είναι σαφές. Το 2018, το Συμβούλιο πάγωσε ενταξιακά κεφάλαια και τις εργασίες για την τελωνειακή ένωση (Council, June 2018). Το 2019, μετά τις τουρκικές γεωτρήσεις σε κυπριακά ύδατα, ανέστειλε τον διάλογο υψηλού επιπέδου και περιέκοψε τα προενταξιακά κονδύλια (Council, July 2019). Τον φετινό Ιούλιο, η Τουρκία εξασφάλισε μια περιορισμένη συμφωνία τελωνειακής συνεργασίας, όχι όμως την αναβάθμιση της τελωνειακής ένωσης, τη διαδρομή προς απελευθέρωση των θεωρήσεων ή την αμυντική πρόσβαση που επιδίωκε η Άγκυρα (DG TAXUD).

Το Παρίσι στηρίζει το μπλόκο, το Βερολίνο αναζητεί παράκαμψη

Η Γαλλία αντιμετωπίζει την Κύπρο ως δοκιμή κυριαρχίας. Η Γαλλίδα πρέσβης στη Λευκωσία μίλησε για μια «ασυνήθιστα ισχυρή» αμυντική εταιρική σχέση και επέμεινε ότι οποιαδήποτε λύση πρέπει να ακολουθεί τη βάση των Ηνωμένων Εθνών: διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία με μία κυριαρχία (French Embassy Cyprus). Για το Παρίσι, δεν υπάρχει λόγος να αποσυνδεθεί η συνεργασία με την Τουρκία από την πρόοδο στο Κυπριακό (Euronews FR).

Η Γερμανία κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση. Το Βερολίνο αναγνωρίζει την Κυπριακή Δημοκρατία ως τη μόνη νόμιμη κυβέρνηση (German Foreign Ministry), αλλά θέλει να συνεργαστεί με την Άγκυρα στη μετανάστευση, την ενέργεια και την άμυνα του ΝΑΤΟ χωρίς να περιμένει λύση στο Κυπριακό (Eurotopics).

Η Ιταλία βρίσκεται ανάμεσα στις δύο γραμμές. Στις 13 Ιουλίου, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διόρισε τον Ιταλό αντιπρόεδρο Ραφαέλε Φίτο ειδικό εκπρόσωπο για την Κύπρο, με αποστολή να στηρίξει την ειρηνευτική διαδικασία υπό τα Ηνωμένα Έθνη και να διασφαλίσει ότι οποιαδήποτε λύση θα είναι συμβατή με το ευρωπαϊκό δίκαιο (EUAlive, Formiche). Η Τουρκία απέρριψε αμέσως τον διορισμό. Το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών υποστήριξε ότι η ΕΕ έχασε την αμεροληψία της όταν η Κύπρος εντάχθηκε στην Ένωση και επέμεινε πως η διευθέτηση απαιτεί δύο κυρίαρχα κράτη σε καθεστώς ισότητας (Turkish MFA). Οι τουρκοκυπριακές αρχές χαρακτήρισαν τον ρόλο μη νομιμοποιημένο (Euractiv).

Τι μπορεί και τι δεν μπορεί να ξεκλειδώσει η επίσκεψη Γκουτέρες

Ο γενικός γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών Αντόνιο Γκουτέρες επισκέπτεται την Κύπρο στις 27-29 Ιουλίου. Η απεσταλμένη του, Μαρία Άνχελα Ολγκίν, έχει την επίσημη εντολή διαμεσολάβησης (DW). Ο Φίτο δεν μπορεί να τους υποκαταστήσει. Η σημασία του αρχίζει μόνο εφόσον κινηθεί η διπλωματία, επειδή τότε η Κομισιόν θα χρειαστεί πρόσωπο που θα χειριστεί τη δουλειά προσαρμογής στο ευρωπαϊκό δίκαιο την οποία θα ενεργοποιούσε μια συμφωνία.

Σύμφωνα με κυπριακά δημοσιεύματα, κείμενο που υιοθετήθηκε από τα 27 κράτη-μέλη αναφέρει ότι η ΕΕ «αποδίδει ιδιαίτερη σημασία» στην επανέναρξη των συνομιλιών για το Κυπριακό ως βήμα προς την ενίσχυση της συνεργασίας ΕΕ-Τουρκίας (CNA, Politis). Αυτό δεν ισοδυναμεί με επίσημη προϋπόθεση. Ωστόσο, η πρακτική από το 2018 και μετά δείχνει μια σταθερή εικόνα: η ένταξη και η άμυνα είναι σκληρά θεσμικά μπλόκα, όπου η Κύπρος έχει βέτο βάσει των Συνθηκών, ενώ η τελωνειακή ένωση και οι θεωρήσεις είναι πολιτικά μπλόκα, όπου η Λευκωσία επηρεάζει το αν οι ηγέτες θα ανοίξουν καν την πόρτα. Μια διαφορά κυριαρχίας που αφορά λιγότερους από ένα εκατομμύριο ανθρώπους εξακολουθεί να ελέγχει τη σχέση της ΕΕ με έναν σύμμαχο του ΝΑΤΟ 85 εκατομμυρίων. Η επετειακή ομιλία Χριστοδουλίδη λέει στην Άγκυρα και στο Βερολίνο ότι το όριο δεν έχει μετακινηθεί.