Η Λευκωσία μπλοκάρει το SAFE της Τουρκίας

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει στα χέρια της ένα ευρύ πακέτο κινήτρων για την Τουρκία: απελευθέρωση θεωρήσεων, αναβάθμιση της τελωνειακής ένωσης, συνεργασία στο μεταναστευτικό και πιθανή πρόσβαση σε αμυντικό ταμείο 150 δισ. ευρώ. Η Κύπρος θέλει όλα αυτά να εξαρτηθούν από πραγματική πρόοδο στην επανένωση του νησιού. Το αίτημα μεταφέρθηκε στις Βρυξέλλες το Σαββατοκύριακο, καθώς η απεσταλμένη του ΟΗΕ για το Κυπριακό, Μαρία Άνχελα Ολγκίν, έφθασε για να διαπιστώσει τι είναι διατεθειμένη να βάλει στο τραπέζι η ΕΕ (Cyprus Mail, Philenews).

Η Ολγκίν πέρασε τρεις εβδομάδες μεταξύ Λευκωσίας, Άγκυρας και Αθήνας, προετοιμάζοντας μια πιθανή διάσκεψη «πέντε συν ένα»: οι δύο κυπριακές κοινότητες, η Ελλάδα, η Τουρκία και το Ηνωμένο Βασίλειο, υπό την προεδρία του γενικού γραμματέα του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες. Ο ΟΗΕ ελέγχει το διαπραγματευτικό σχήμα. Τα κίνητρα όμως που θα μπορούσαν να επηρεάσουν την Τουρκία βρίσκονται στις Βρυξέλλες, και εκεί ακριβώς διχάζονται οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.

Τι μπορεί να κρατήσει πίσω η Ευρώπη

Η ευρωπαϊκή πίεση προς την Τουρκία περνά από τέσσερα κανάλια. Πρώτο, το εμπόριο, μέσω της αναβάθμισης της τελωνειακής ένωσης που ρυθμίζει την αδασμολόγητη κυκλοφορία αγαθών. Δεύτερο, οι μετακινήσεις, με την απελευθέρωση θεωρήσεων για τους Τούρκους πολίτες, η οποία παραμένει ημιτελής έπειτα από χρόνια ανεκπλήρωτων προϋποθέσεων (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Τρίτο, το μεταναστευτικό, όπου η Άγκυρα παραμένει απαραίτητη για τη διαχείριση των προσφυγικών ροών. Τέταρτο, η άμυνα, με πιθανή πρόσβαση στο νέο ευρωπαϊκό εργαλείο αμυντικών επενδύσεων, που στηρίζεται σε δάνεια έως 150 δισ. ευρώ και υιοθετήθηκε τον Μάιο του 2025 (Συμβούλιο της ΕΕ). Τρίτες χώρες μπορούν να συμμετάσχουν μόνο με έγκριση του Συμβουλίου, άρα κάθε κράτος-μέλος έχει τη δυνατότητα να μπλοκάρει.

Στην ήδη παγωμένη ενταξιακή πορεία της Τουρκίας παραμένουν κλειστά οκτώ κεφάλαια, δηλαδή επιμέρους στάδια που πρέπει να ολοκληρώσει μια υποψήφια χώρα πριν ενταχθεί στην ΕΕ, έως ότου η Άγκυρα επεκτείνει την τελωνειακή της συμφωνία ώστε να καλύπτει και την Κύπρο (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Οι όροι για να κρατηθούν πίσω τα ευρωπαϊκά ανταλλάγματα υπάρχουν ήδη. Το ερώτημα είναι ποιος θα τους ενεργοποιήσει.

Η Λευκωσία τραβά τον μοχλό

Ο Κύπριος πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης αφιέρωσε τον Ιούνιο σε αυτή την προσπάθεια. Συναντήθηκε με τον πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα, ζητώντας ενεργότερο ρόλο της ΕΕ στην προσπάθεια του ΟΗΕ. Ο υπουργός Εξωτερικών Κωνσταντίνος Κόμπος μίλησε για σκόπιμη «διασύνδεση» των ευρωτουρκικών φακέλων με την πορεία επίλυσης, σύμφωνα με το Πρώτο Θέμα.

Το νομικό εργαλείο υπάρχει. Τον Απρίλιο του 2024, οι Ευρωπαίοι ηγέτες συμφώνησαν ότι η σχέση με την Τουρκία πρέπει να είναι «σταδιακή, αναλογική και αναστρέψιμη» (Ευρωπαϊκό Συμβούλιο). Αυτή η διατύπωση επιτρέπει σε κάθε κράτος-μέλος να καθυστερήσει έναν φάκελο που αφορά την Τουρκία, υποστηρίζοντας ότι οι προϋποθέσεις δεν έχουν εκπληρωθεί. Η Κύπρος σκοπεύει να τη χρησιμοποιήσει.

Η Γαλλία ενίσχυσε τη θέση της Λευκωσίας υπογράφοντας στις αρχές Ιουνίου συμφωνία αμυντικής συνεργασίας με την Κύπρο, με βαθύτερη στρατιωτική παρουσία στην Ανατολική Μεσόγειο. Ο Τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν αντέδρασε δημοσίως (Arab News). Το Παρίσι αντιμετωπίζει την Κύπρο ως εταίρο ασφάλειας· η Λευκωσία προσπαθεί να μετατρέψει αυτή τη σχέση σε πολιτικό βάρος μέσα στην ΕΕ.

Οι πρωτεύουσες που χρειάζονται την Άγκυρα

Δεν θέλουν όλες οι κυβερνήσεις να δεθούν τα ευρωπαϊκά ανταλλάγματα προς την Τουρκία με το Κυπριακό. Η Γερμανία χρειάζεται την Άγκυρα για τη διαχείριση του μεταναστευτικού, τον συντονισμό στο ΝΑΤΟ και τη σταθερότητα στη Μέση Ανατολή (γερμανική κυβέρνηση). Το Βερολίνο επικρίνει την Τουρκία για ζητήματα διεθνούς δικαίου, αλλά αποφεύγει την οριζόντια αναστολή της συνεργασίας (taz). Η Ιταλία έχει ενεργειακά και ζητήματα ασφάλειας στη Μεσόγειο που καθιστούν την Τουρκία κρίσιμο συνομιλητή, και αντιτίθεται στο να γίνει κάθε ευρωτουρκικός φάκελος όμηρος των συνομιλιών για την επανένωση.

Η διάσπαση είναι δομική: τα κράτη που επενδύουν περισσότερο στην κυπριακή αιρεσιμότητα δεν είναι εκείνα που θα πληρώσουν το μεγαλύτερο κόστος αν χαθεί η τουρκική συνεργασία.

Η απάντηση της Τουρκίας: καμία

Η δημόσια θέση της Άγκυρας κινείται αντίθετα από τη βάση του ΟΗΕ για διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία, δηλαδή για δύο κοινότητες που μοιράζονται ένα κράτος. Το τουρκικό υπουργείο Άμυνας επιμένει ότι μόνο η λύση δύο κρατών μπορεί να λειτουργήσει (Πρώτο Θέμα). Το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών χαρακτηρίζει «απαράδεκτες» τις προσπάθειες παράκαμψης των δικαιωμάτων των Τουρκοκυπρίων (Hürriyet Daily News). Όταν η Τουρκία απέκλεισε την Κύπρο από τις προπαρασκευαστικές συναντήσεις για τη σύνοδο για το κλίμα COP31, οι υπουργοί της ΕΕ επέπληξαν την Άγκυρα, υπενθυμίζοντας ότι η σύγκρουση γύρω από την αναγνώριση σκιάζει κάθε διμερή φάκελο (Internazionale/Reuters).

Καμία επίσημη τουρκική δήλωση με βαρύτητα δεν έχει προσδιορίσει ποιο ευρωπαϊκό όφελος θα αντάλλασσε η Άγκυρα με κίνηση στο Κυπριακό.

Η Κύπρος αναλαμβάνει αργότερα φέτος την εκ περιτροπής προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ, αποκτώντας έλεγχο στην ημερήσια διάταξη για την άμυνα, το μεταναστευτικό και τη νότια γειτονία. Η ατζέντα έχει σημασία: η Λευκωσία μπορεί να αποφασίζει τι συζητείται και πότε. Δεν μπορεί όμως να επιβάλει ψηφοφορίες ούτε να παρακάμψει τις άλλες κυβερνήσεις. Το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ θα συζητήσει το Κυπριακό στις 16 Ιουλίου (Cyprus Mail). Η Ολγκίν επιστρέφει στο νησί στις αρχές Ιουλίου.

Ο ΟΗΕ κρατά το τραπέζι των συνομιλιών. Η ΕΕ κρατά τα κίνητρα που το περιβάλλουν. Η Κύπρος προσπαθεί να τα δέσει μεταξύ τους, αλλά ο δεσμός θα αντέξει μόνο αν η Τουρκία κρίνει ότι το ευρωπαϊκό πακέτο αξίζει το πολιτικό τίμημα.