Εννέα χώρες ζητούν παράταση στα σύνορα

Όταν η ΕΕ έθεσε σε λειτουργία το νέο ψηφιακό σύστημα ελέγχου συνόρων, η σιωπηρή υπόθεση ήταν ότι τα νεότερα μέλη του Σένγκεν θα δυσκολεύονταν περισσότερο με την τεχνολογία. Εννέα μήνες αργότερα, η εικόνα έχει αντιστραφεί. Η Κροατία, που εντάχθηκε στη ζώνη ελεύθερης κυκλοφορίας μόλις το 2023, δηλώνει ότι το Σύστημα Εισόδου/Εξόδου, γνωστό ως EES, λειτουργεί ομαλά στα σύνορά της. Αντιθέτως, οι χώρες που ζητούν από τις Βρυξέλλες έκτακτη ευελιξία είναι το Βέλγιο, η Γαλλία, η Γερμανία, η Ελλάδα, η Ιταλία, η Μάλτα, η Ολλανδία και η Πορτογαλία, μαζί με την Ελβετία (Euronews, Travel Tomorrow).

Το EES αντικατέστησε τις σφραγίδες στα διαβατήρια με ηλεκτρονικές εγγραφές για κάθε ταξιδιώτη τρίτης χώρας που εισέρχεται ή εξέρχεται από τον χώρο Σένγκεν. Κατά την πρώτη καταχώριση, οι συνοριακοί υπάλληλοι λαμβάνουν εικόνα προσώπου και δακτυλικά αποτυπώματα (κανονισμός EES). Το σύστημα τέθηκε σε λειτουργία τον Οκτώβριο του 2025. Το ενωσιακό δίκαιο όρισε τους κανόνες, ο ευρωπαϊκός οργανισμός πληροφορικής eu-LISA δημιούργησε και λειτουργεί την κοινή βάση δεδομένων, αλλά οι εθνικές συνοριακές αρχές κάνουν τους πραγματικούς ελέγχους σε αεροδρόμια, λιμάνια και χερσαία περάσματα. Αυτή η τριμερής κατανομή ευθύνης εξηγεί μεγάλο μέρος της σημερινής έντασης.

Πέντε ώρες στην πύλη

Η πρώτη βιομετρική εγγραφή διαρκεί περίπου 60 έως 90 δευτερόλεπτα ανά ταξιδιώτη, σύμφωνα με γαλλικές επιχειρησιακές εκτιμήσεις (Le Monde). Σε μια θερινή αιχμή πτήσεων, αυτός ο χρόνος πολλαπλασιάζεται γρήγορα και οι ουρές μεταφέρονται από τον έλεγχο διαβατηρίων σε όλη την αλυσίδα του αεροδρομίου. Γαλλικά αεροδρόμια έχουν αναφέρει αναμονές έως και πέντε ωρών και χαμένες ανταποκρίσεις (Ouest-France). Στο Βερολίνο-Βρανδεμβούργο, επιβάτες εκτός ΕΕ περίμεναν έως δύο ώρες, σύμφωνα με τη διευθύνουσα σύμβουλο του αεροδρομίου, Αλέτα φον Μάσενμπαχ (Berliner Zeitung). Αντίστοιχη πίεση δέχονται και τα ελληνικά νησιωτικά αεροδρόμια, ιδίως όσα εξυπηρετούν μεγάλο όγκο Βρετανών τουριστών (The Guardian).

Δεν υπάρχουν πλήρη δημόσια στοιχεία για τους χρόνους αναμονής, τη διαθεσιμότητα των κιόσκια αυτοεξυπηρέτησης ή τα ποσοστά σφάλματος στις βιομετρικές εγγραφές σε όλα τα σημεία εισόδου του Σένγκεν. Χωρίς αυτά τα δεδομένα, τόσο η γραμμή περί «παιδικών ασθενειών» όσο και ο ισχυρισμός ότι το σύστημα αποτυγχάνει παντού στηρίζονται περισσότερο σε περιστατικά παρά σε τεκμηριωμένη αποτίμηση.

Τι ζητούν οι εννέα χώρες

Οι εννέα χώρες δεν ζητούν την κατάργηση του EES. Το αίτημά τους είναι πιο περιορισμένο: να παραταθεί η μεταβατική περίοδος που είχε δώσει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατά την έναρξη εφαρμογής, ώστε οι συνοριακοί υπάλληλοι να μπορούν να αναστέλλουν προσωρινά τη λήψη βιομετρικών στοιχείων σε συνθήκες ακραίου συνωστισμού, ενώ οι είσοδοι και οι έξοδοι θα εξακολουθούν να καταγράφονται ηλεκτρονικά. Η περίοδος αυτή λήγει στις 6 Σεπτεμβρίου (Connexion).

Η Επιτροπή έχει απορρίψει μια γενική αναστολή, υποστηρίζοντας ότι οι καθυστερήσεις οφείλονται σε ελλείψεις προσωπικού σε εθνικό επίπεδο και όχι σε σχεδιαστικό πρόβλημα του κοινού συστήματος (CNN Greece). Το ίδιο επιχείρημα ενίσχυσε ο υπουργός Εσωτερικών της Κροατίας, Ντάβορ Μποζίνοβιτς, λέγοντας ότι η χώρα του προετοιμάστηκε σωστά και δεν αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα. Για ένα κράτος που πέρασε χρόνια υπό αυστηρή εξέταση από παλαιότερα μέλη του Σένγκεν, τα οποία αμφισβητούσαν την ικανότητά του να φυλάσσει τα σύνορα, το μήνυμα είναι σαφές: το σύστημα δουλεύει όταν οι κυβερνήσεις έχουν κάνει την προετοιμασία.

Η πιο σκληρή κριτική κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση. Ο διευθύνων σύμβουλος της Fraport Greece, Αλεξάντερ Ζίνελ, χαρακτήρισε το EES προβληματικό στον πυρήνα του και υποστήριξε ότι χρειάζεται πλήρη ανασχεδιασμό, μεταξύ άλλων με προεγγραφή των ταξιδιωτών πριν από την αναχώρηση και όχι επεξεργασία όλων των στοιχείων στο γκισέ (The Guardian, Newsbeast). Τα ελληνικά αεροδρόμια επιβαρύνονται και από την έλλειψη επαρκώς εκπαιδευμένου συνοριακού προσωπικού, ένα διαρθρωτικό εθνικό πρόβλημα που το EES δεν δημιούργησε, αλλά ανέδειξε με πολύ μεγαλύτερη ένταση (Dnews).

Τι κρίνεται τον Σεπτέμβριο

Η προθεσμία της 6ης Σεπτεμβρίου υποχρεώνει την Επιτροπή να διαλέξει. Αν η μεταβατική περίοδος λήξει χωρίς παράταση, κάθε πέρασμα στα εξωτερικά σύνορα του Σένγκεν θα πρέπει να εφαρμόζει πλήρη βιομετρική εγγραφή ακόμη και στην κορύφωση της κίνησης. Αν δοθεί παράταση, η λήψη βιομετρικών στοιχείων θα γίνεται στην πράξη προαιρετική όταν η πίεση μεγαλώνει. Αυτό θα αποδυνάμωνε τη βασική εγγύηση για την οποία δημιουργήθηκε το EES: επαληθευμένες εγγραφές εισόδου και εξόδου για κάθε ταξιδιώτη τρίτης χώρας. Η αναστάτωση φαίνεται ότι έχει ήδη μεταθέσει προς το 2027 το ETIAS, το χωριστό σύστημα προέγκρισης ταξιδιού, αν και το επίσημο χρονοδιάγραμμα της ΕΕ εξακολουθεί να αναφέρει τα τέλη του 2026 (travel-europe.europa.eu, Euronews).

Η νομική βάση του EES είναι ισχυρή και η λογική ασφαλείας σαφής. Η ελεύθερη κυκλοφορία στο εσωτερικό του Σένγκεν μπορεί να διατηρεί πολιτική νομιμοποίηση μόνο αν τα εξωτερικά σύνορα ελέγχονται με συνέπεια. Όμως η ΕΕ έγραψε έναν κοινό κανόνα και άφησε την εφαρμογή του σε είκοσι εννέα διαφορετικές πραγματικότητες: αεροδρόμια, λιμάνια και συνοριακά περάσματα με άνισες υποδομές και προσωπικό. Ο ίδιος κανονισμός παράγει ομαλούς ελέγχους στο Ζάγκρεμπ και ουρές πέντε ωρών στο Παρίσι. Αυτό το χάσμα ικανότητας είναι πλέον το πρόβλημα στο οποίο καλείται να απαντήσει η Επιτροπή.