Εννέα κανονισμοί αλλάζουν τα σύνορα της ΕΕ

Στις 12 Ιουνίου, εννέα δεσμευτικοί κανονισμοί αντικαθιστούν το κατακερματισμένο σύστημα ασύλου της ΕΕ και εφαρμόζονται ταυτόχρονα στα 27 κράτη-μέλη. Οι ρωγμές, όμως, έχουν ήδη φανεί: έως τα τέλη Μαΐου μόλις 11 από τις 27 χώρες είχαν ολοκληρώσει την τεχνική προετοιμασία, ενώ τα εργαλεία επιβολής που διαθέτει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή χρειάζονται χρόνια για να αποδώσουν. Η πιο φιλόδοξη μεταρρύθμιση της ευρωπαϊκής μεταναστευτικής πολιτικής μετά το σύστημα του Δουβλίνου, δηλαδή τους παλαιούς κανόνες που όριζαν ότι η πρώτη χώρα εισόδου εξετάζει το αίτημα ασύλου, ξεκινά σε μια Ένωση όπου τα κράτη πρώτης γραμμής κινούνται ήδη το καθένα με τη δική του λογική.

Το νέο Σύμφωνο επιχειρεί να διορθώσει τη βασική αποτυχία του Δουβλίνου: χώρες όπως η Ελλάδα, η Ιταλία και η Ισπανία σήκωναν σχεδόν μόνες τους το βάρος της υποδοχής και της εξέτασης των αφίξεων. Ο νέος μηχανισμός αλληλεγγύης υποχρεώνει την ΕΕ να συγκεντρώνει κάθε χρόνο τουλάχιστον 30.000 θέσεις μετεγκατάστασης και 600 εκατ. ευρώ σε ετήσιες συνεισφορές (Verfassungsblog). Όσα κράτη αρνούνται να δεχθούν αιτούντες άσυλο μπορούν να πληρώνουν 20.000 ευρώ ανά άτομο, μια ρήτρα εξαίρεσης ενσωματωμένη στον ίδιο τον μηχανισμό. Για το πρώτο εξάμηνο, το Συμβούλιο, όπου οι εθνικοί υπουργοί καθορίζουν την πολιτική γραμμή, έχει ήδη περικόψει αισθητά τους στόχους, ενώ λιγότερες από τις μισές θέσεις καλύπτονται από σαφείς εθνικές δεσμεύσεις.

Τέσσερις χώρες, τέσσερις εκδοχές του ίδιου νόμου

Η Ιταλία παρουσίασε το Σύμφωνο ως δικαίωση της δικής της γραμμής. Ο υπουργός Εσωτερικών Ματέο Πιαντεντόζι το χαρακτήρισε «κοπερνίκεια επανάσταση» και υποστήριξε ότι τα κέντρα επεξεργασίας αιτημάτων στην Αλβανία προανήγγειλαν τα «κέντρα επιστροφών» του Συμφώνου. Ιταλικό δικαστήριο έκρινε τον Φεβρουάριο παράνομες αυτές τις μεταφορές. Το σχέδιο εφαρμογής της κυβέρνησης, που παρέμεινε μυστικό έως ότου δικαστική απόφαση του Διοικητικού Δικαστηρίου του Λάτσιο επέβαλε τη δημοσιοποίησή του τον Μάρτιο, μιλούσε για εγκαταστάσεις που «θα μπορούσαν να κατασκευαστούν» και για εκτιμώμενο κόστος άνω των 2 δισ. ευρώ σε ορίζοντα πενταετίας.

Η Γερμανία κινήθηκε πέρα από όσα απαιτεί το Σύμφωνο. Ο εφαρμοστικός νόμος του Βερολίνου δημιουργεί «κέντρα δευτερογενούς μετανάστευσης», επιτρέποντας κράτηση έως 24 μήνες και νυχτερινές απαγορεύσεις κυκλοφορίας για οικογένειες με παιδιά. Την ίδια ώρα, ο υπουργός Εσωτερικών Αλεξάντερ Ντόμπριντ επιμένει στη διατήρηση των ελέγχων στα εσωτερικά σύνορα της Σένγκεν έως τον Σεπτέμβριο, με το επιχείρημα ότι τα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ παραμένουν ανεπαρκώς προστατευμένα. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή απέρριψε αυτό το σκεπτικό στις 9 Ιουνίου.

Η Πολωνία επέλεξε τη μερική συμμόρφωση. Ο υφυπουργός Εσωτερικών Ματσέι Ντούστσικ δήλωσε ότι η Βαρσοβία «δεν θα εφαρμόσει όλες τις διατάξεις», απορρίπτοντας την κατασκευή συνοριακών υποδομών και την επεξεργασία αιτημάτων ασύλου στα σύνορα με τη Λευκορωσία για λόγους ασφαλείας. Η Πολωνία έχει αναστείλει επτά φορές από τον Μάρτιο του 2025 την υποβολή αιτήσεων ασύλου σε αυτό το σύνορο και διαθέτει εξαίρεση από τις υποχρεώσεις αλληλεγγύης, την οποία της έχει εγκρίνει το Συμβούλιο και η οποία λήγει τον Δεκέμβριο του 2026.

Η Ελλάδα ψήφισε τον εφαρμοστικό νόμο στις 9 Ιουνίου, με μόνη τη Νέα Δημοκρατία να τον υπερψηφίζει. Στα χαρτιά, η νομοθεσία ακολουθεί τα ελάχιστα όρια που θέτει η ΕΕ. Το πραγματικό κενό συμμόρφωσης βρίσκεται αλλού: το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου επιβεβαίωσε, με απόφαση που οριστικοποιήθηκε τον Ιούλιο του 2025, την ύπαρξη «συστηματικής πρακτικής επαναπροωθήσεων». Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες και τους Εξόριστους κατέγραψε περισσότερες από 80.000 παράνομες επαναπροωθήσεις στα σύνορα της ΕΕ μόνο το προηγούμενο έτος. Η παρακολούθηση που προβλέπει το Σύμφωνο καλύπτει μόνο τα επίσημα κέντρα ελέγχου, αφήνοντας εκτός τα «πράσινα και μπλε σύνορα», δηλαδή τα χερσαία και θαλάσσια σημεία όπου καταγράφονται στην πράξη οι επαναπροωθήσεις.

Όταν ένα κράτος απλώς λέει όχι

Απέναντι στην ανοιχτή άρνηση συμμόρφωσης, το βασικό όπλο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής είναι η προσφυγή κατά κράτους-μέλους ενώπιον του Δικαστηρίου της ΕΕ, της ανώτατης δικαστικής αρχής της Ένωσης. Πρόκειται όμως για διαδικασία που απαιτεί χρόνια. Όταν το Δικαστήριο επέβαλε στην Ουγγαρία, τον Ιούνιο του 2024, πρόστιμο 200 εκατ. ευρώ και επιπλέον 1 εκατ. ευρώ την ημέρα επειδή αγνόησε απόφαση του 2020 για το άσυλο, η Επιτροπή ανέκτησε τα χρήματα παρακρατώντας τα από ευρωπαϊκές πληρωμές προς τη Βουδαπέστη. Ο μηχανισμός λειτουργεί, αλλά φτάνει πολύ αργά σε σχέση με την παράβαση. Ο πρωθυπουργός της Ουγγαρίας, Μαγιάρ, έχει ήδη δηλώσει ότι η Βουδαπέστη «δεν θα πληρώσει πρόστιμα».

Ο πρώτος επίσημος έλεγχος συμμόρφωσης έρχεται στις 12 Ιουλίου. Η δεξαμενή αλληλεγγύης δεν έχει δοκιμαστεί ποτέ στην πράξη. Ο υπουργός Εσωτερικών της Ισπανίας χαρακτήρισε τον συνοδευτικό Κανονισμό Επιστροφών «δυσανάλογο και αντίθετο προς τις αξίες της ΕΕ», παρότι η αριστερή κυβέρνηση της Μαδρίτης στηρίζει το ευρύτερο πλαίσιο. Από την Πέμπτη, ο νόμος δεσμεύει και τα 27 κράτη-μέλη. Το τι θα συμβεί στα σύνορα θα εξαρτηθεί από έναν μηχανισμό επιβολής που θα χρειαστεί χρόνια για να κινηθεί με πλήρη ταχύτητα.