Εννέα χώρες αψηφούν την ΕΕ στα σύνορα

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κάλεσε στις 2 Ιουνίου εννέα κυβερνήσεις να αρχίσουν να αποσύρουν τους εσωτερικούς συνοριακούς ελέγχους μέσα στη ζώνη Σένγκεν, τον χώρο ελεύθερης μετακίνησης χωρίς διαβατηριακούς ελέγχους που καλύπτει 29 ευρωπαϊκές χώρες και περίπου 450 εκατ. ανθρώπους. Η Γερμανία, η Γαλλία, η Αυστρία, η Ιταλία, η Ολλανδία, η Δανία, η Νορβηγία, η Σλοβενία και η Σουηδία διατηρούν σημεία ελέγχου που τυπικά είχαν προσωρινό χαρακτήρα. Σε ορισμένες περιπτώσεις, λειτουργούν πλέον για περισσότερο από μία δεκαετία.

Η Κομισιόν έχει νομικό εργαλείο για να επιβάλει τη συμμόρφωση. Το άρθρο 258 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της ΕΕ, δηλαδή η διάταξη που της επιτρέπει να προσφεύγει κατά κρατών-μελών όταν παραβιάζουν το ευρωπαϊκό δίκαιο, προβλέπει ακριβώς αυτή τη δυνατότητα. Δεν την έχει χρησιμοποιήσει ποτέ για τους ελέγχους στα εσωτερικά σύνορα. Προτίμησε, αντί γι’ αυτό, να εκδώσει μη δεσμευτικές γνώμες (European Commission, Mirage News) και να συστήσει «σταδιακή κατάργηση».

Προσωρινοί έλεγχοι, μόνιμα σημεία ελέγχου

Η Γαλλία έχει ανανεώσει τους «προσωρινούς» ελέγχους της 24 φορές μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις του Νοεμβρίου 2015. Η Αυστρία ελέγχει αδιάλειπτα τα σύνορά της με την Ουγγαρία και τη Σλοβενία από το 2015. Η Γερμανία, που διατηρούσε εδώ και χρόνια ελέγχους στα σύνορα με την Αυστρία, τους επέκτεινε και στα εννέα χερσαία σύνορά της τον Σεπτέμβριο του 2024.

Το άρθρο 25 του Κώδικα Συνόρων Σένγκεν επιτρέπει προσωρινούς ελέγχους για μέγιστη διάρκεια έξι μηνών ανά απειλή. Το Δικαστήριο της ΕΕ έκρινε τον Απρίλιο του 2022 ότι αυτό το όριο είναι δεσμευτικό. Οι κυβερνήσεις το παρακάμπτουν βαφτίζοντας κάθε ανανέωση απάντηση σε μια «νέα» απειλή: τη μία φορά η μετανάστευση, την επόμενη η τρομοκρατία, αργότερα η ρωσική δολιοφθορά. Το γαλλικό Συμβούλιο της Επικρατείας, το ανώτατο διοικητικό δικαστήριο της χώρας, επικύρωσε στην πράξη αυτή τη λογική τον Μάρτιο του 2025, όταν αντιμετώπισε την ανανέωση του Οκτωβρίου 2024 ως νέα επαναφορά ελέγχων, μηδενίζοντας ξανά το χρονόμετρο.

Η μεταρρύθμιση του Κώδικα Σένγκεν το 2024 υποτίθεται ότι θα έκανε τους κανόνες αυστηρότερους. Στην πράξη έκανε το αντίθετο: παρέτεινε τη μέγιστη διάρκεια από δύο σε τρία χρόνια και πρόσθεσε νέες βάσεις αιτιολόγησης. Δηλαδή νομιμοποίησε εκ νέου πρακτικές που τα δικαστήρια είχαν αρχίσει να κρίνουν παράνομες.

Εννέα πρωτεύουσες, μία απάντηση

Ο Γερμανός υπουργός Εσωτερικών Αλεξάντερ Ντόμπριντ απέρριψε ευθέως τη σύσταση, ανακοινώνοντας νέα εξάμηνη παράταση. Η ιταλική Λέγκα δήλωσε ότι «εμείς αποφασίζουμε ποιον ελέγχουμε στα σύνορά μας, όχι οι Βρυξέλλες». Ο ηγέτης του αυστριακού FPÖ, Χέρμπερτ Κικλ, που έχτισε την πολιτική του πλατφόρμα γύρω από τη «Φρούριο Αυστρία», δεν έδειξε καμία διάθεση υποχώρησης.

Υπάρχει μία μερική εξαίρεση. Η Ολλανδία σχεδιάζει να αντικαταστήσει τα σταθερά σημεία ελέγχου με κινητές περιπολίες έως το φθινόπωρο του 2026, μετακινούμενη προς ένα μοντέλο αστυνόμευσης βάσει κινδύνου, το οποίο η Επιτροπή θεωρεί αποδεκτό.

Το κόστος των 70 δισ. ευρώ για ένα πολιτικό θέατρο

Το κόστος είναι οικονομικό, αλλά το όφελος είναι πολιτικό. Περίπου 3,5 εκατ. άνθρωποι διασχίζουν καθημερινά εσωτερικά σύνορα της Σένγκεν. Από αυτούς, 1,9 εκατ. είναι μόνιμοι διασυνοριακοί εργαζόμενοι. Ο δήμαρχος του Ναϊμέχεν, Χούμπερτ Μπρουλς, λέει ότι οι έλεγχοι «βλάπτουν τη σχέση μεταξύ των δύο χωρών» και κοστίζουν καθημερινά χρόνο και χρήμα στους εργαζομένους που περνούν τα σύνορα. Μελέτη του Κέντρου Έρευνας Οικονομικής Πολιτικής εκτιμά ότι οι έλεγχοι μειώνουν το εμπόριο αγαθών και υπηρεσιών στην ΕΕ κατά 1,3 τοις εκατό, δηλαδή κατά 70 δισ. ευρώ σε χαμένο ετήσιο όγκο.

Ο ερευνητής της μετανάστευσης Γκέραλντ Κνάους χαρακτηρίζει τους γερμανικούς ελέγχους «συμβολική πολιτική που κάποτε ζητούσε μόνο η AfD». Στη Γαλλία, ο υπουργός Δικαιοσύνης Ζεράλντ Νταρμανέν πρότεινε τριετές μορατόριουμ στη μετανάστευση, κίνηση που θεωρείται ευρέως τοποθέτηση ενόψει των προεδρικών εκλογών του 2027. Οι κυβερνήσεις διατηρούν ελέγχους που αμφισβητούνται από δικαστήρια και οικονομολόγους, επειδή η άρση τους έχει εκλογικό κόστος.

Γερμανικό δικαστήριο στο Κόμπλεντς έκρινε τον Μάιο του 2026 ότι οι έλεγχοι στα σύνορα με το Λουξεμβούργο παραβίαζαν τον Κώδικα Σένγκεν. Η Γερμανία άσκησε έφεση και παρέτεινε τους ελέγχους ούτως ή άλλως. Η JEF Luxembourg, το λουξεμβουργιανό τμήμα των Νέων Ευρωπαίων Φεντεραλιστών, κάλεσε την κυβέρνηση του Λουξεμβούργου να προσφύγει κατά της Γερμανίας στο Δικαστήριο της ΕΕ βάσει του άρθρου 259, του σπάνια χρησιμοποιούμενου μηχανισμού που επιτρέπει σε ένα κράτος-μέλος να στραφεί νομικά κατά άλλου. Καμία κυβέρνηση δεν έχει κάνει αυτό το βήμα. Η Κομισιόν δεν χρησιμοποιεί τις εξουσίες επιβολής που διαθέτει. Τα εθνικά δικαστήρια εκδίδουν αποφάσεις, τις οποίες η επόμενη εξάμηνη ανανέωση πρακτικά παρακάμπτει. Η Σένγκεν, σχεδιασμένη ως δεσμευτικό νομικό πλαίσιο, λειτουργεί πλέον σαν εθελοντική ρύθμιση, που διατηρείται μόνο εκεί όπου το επιτρέπουν τα εκλογικά κίνητρα.