Το Omega block δοκιμάζει την προστασία στον καύσωνα

Η Ευρώπη μπορεί πλέον να παρακολουθεί έναν μπλοκαρισμένο αεροχείμαρρο με δορυφόρους, μοντέλα και πίνακες προειδοποιήσεων. Το δυσκολότερο ερώτημα αρχίζει χαμηλότερα, στο έδαφος: όταν έφθασαν οι ειδοποιήσεις, ποιος έλεγξε τα γηροκομεία, άλλαξε τις βάρδιες, δρόσισε τις σχολικές αίθουσες, σταμάτησε την επικίνδυνη εργασία και βρήκε όσους ζούσαν μόνοι σε υπερθερμασμένα διαμερίσματα;

Το μετεωρολογικό σχήμα έχει σαφές όνομα. Το Ωμέγα μπλοκ είναι μια στάσιμη ράχη υψηλής πίεσης, παγιδευμένη ανάμεσα σε συστήματα χαμηλότερης πίεσης, που επιβραδύνει τη συνήθη κίνηση του καιρού από τα δυτικά προς τα ανατολικά και μπορεί να κρατήσει θερμές αέριες μάζες πάνω από τις ίδιες περιοχές επί ημέρες, όπως εξηγεί η Πανεπιστημιακή Κοινοπραξία για την Ατμοσφαιρική Έρευνα και έχει δείξει έρευνα του Κοπέρνικου. Όταν αυτή η ράχη τραβά αέρα προς βορρά από τη Βόρεια Αφρική, η υψηλή πίεση μειώνει τα σύννεφα και τη βροχή, το έδαφος θερμαίνεται ξανά κάθε ημέρα και οι ζεστές νύχτες αφήνουν στο ανθρώπινο σώμα λιγότερο χρόνο ανάκαμψης, σύμφωνα με τις οδηγίες του ΠΟΥ Ευρώπης για τη ζέστη και την υγεία.

Η προειδοποίηση είναι μόνο η αρχή

Η διασυνοριακή σημασία της υπόθεσης βρίσκεται στο κενό ανάμεσα στην κοινή ανίχνευση του κινδύνου και την τοπική προστασία. Η Ευρώπη βλέπει όλο και περισσότερο τη ζέστη ως ένα ενιαίο πρόβλημα. Η προστασία, όμως, εξακολουθεί να εξαρτάται από εθνικούς κανόνες, δημοτικούς προϋπολογισμούς, επιθεωρητές εργασίας, διοικήσεις νοσοκομείων και εργαζομένους στην κοινωνική φροντίδα.

Η Γαλλία δείχνει το αδύναμο σημείο της αλυσίδας. Το σύστημα επαγρύπνησης της γαλλικής μετεωρολογικής υπηρεσίας μπορεί να σημάνει συναγερμό ανά νομό, αλλά η προειδοποίηση αποκτά αξία μόνο αν οι νομαρχίες, οι δήμοι, οι υγειονομικές αρχές και οι μονάδες φροντίδας τη μετατρέψουν σε πράξη. Το γαλλικό πλαίσιο για τον καύσωνα και την ακραία ζέστη περιγράφει αυτή την αλυσίδα αντίδρασης, όμως το δημόσιο ίχνος γίνεται πιο δύσκολο να παρακολουθηθεί όταν οι προειδοποιήσεις μετατρέπονται σε τοπικές αποφάσεις.

Η Γαλλία δείχνει και γιατί οι απολογισμοί θανάτων χρειάζονται προσοχή. Οι τοπικές αναφορές στη διάρκεια ενός καύσωνα μπορεί να τρέχουν ταχύτερα από την επίσημη υγειονομική αποτίμηση, ενώ η Δημόσια Υγεία Γαλλίας διακρίνει, στο υλικό της για την έντονη ζέστη και τον καύσωνα, την άμεση επιτήρηση από την επόμενη επιδημιολογική ανάλυση. Η διάκριση αυτή δεν είναι γραφειοκρατική λεπτομέρεια. Κρίνει αν οι αρχές μπορούν να αποδείξουν ότι η προστασία λειτούργησε ή αν θα αρκεστούν, μήνες αργότερα, να μετρούν τις απώλειες.

Η Ισπανία προσφέρει πιο συγκεκριμένη διαδρομή από την προειδοποίηση στην υποχρέωση. Οι ειδοποιήσεις της ισπανικής μετεωρολογικής υπηρεσίας εντοπίζουν τον κίνδυνο ανά περιοχή, ενώ το σύστημα παρακολούθησης θνησιμότητας MoMo εκτιμά τους υπερβάλλοντες θανάτους συγκρίνοντας τους καταγεγραμμένους με τους αναμενόμενους. Από το 2023, η Ισπανία απαιτεί επίσης να προσαρμόζεται, και ενδεχομένως να διακόπτεται, η υπαίθρια εργασία όταν ο επικίνδυνος καιρός καθιστά αδύνατη την προστασία, βάσει του σχετικού μέτρου στην ισπανική Εφημερίδα της Κυβερνήσεως.

Αυτό έχει σημασία επειδή η εργασία είναι το σημείο όπου η ζέστη παύει να είναι περιβαλλοντική προειδοποίηση και γίνεται ζήτημα ισχύος. Ένας εργαζόμενος μπορεί να λάβει ειδοποίηση και, παρά ταύτα, να πιεστεί να συνεχίσει. Ο νόμος δίνει στις προειδοποιήσεις δίοδο προς τις αποφάσεις στον χώρο εργασίας, αλλά η εφαρμογή εξακολουθεί να εξαρτάται από τους εργοδότες, τους επιθεωρητές και την τοπική πρακτική.

Η Ιταλία και η Γερμανία δείχνουν το ίδιο κενό λογοδοσίας με διαφορετικό τρόπο. Το ιταλικό υπουργείο Υγείας λειτουργεί σύστημα δελτίων καύσωνα για 27 πόλεις, ενώ το Εθνικό Ινστιτούτο Ασφάλισης κατά Εργατικών Ατυχημάτων και το Εθνικό Ινστιτούτο Κοινωνικής Ασφάλισης συνδέουν τη ζέστη με τον εργασιακό κίνδυνο και τη στήριξη εισοδήματος. Στη Γερμανία, οι προειδοποιήσεις της γερμανικής μετεωρολογικής υπηρεσίας, η ανάλυση θνησιμότητας του Ινστιτούτου Ρόμπερτ Κοχ και οι οδηγίες της Ομοσπονδιακής Υπηρεσίας Περιβάλλοντος για σχέδια δράσης απέναντι στη ζέστη κάνουν τον κίνδυνο ορατό. Τα δυσκολότερα στοιχεία, όμως, μένουν διάσπαρτα: πού σταμάτησε η εργασία, ποια σχολεία προσαρμόστηκαν και ποια νοσοκομεία υπερθερμάνθηκαν.

Η Ευρώπη μπορεί να βοηθήσει, όχι να διατάξει

Σε επίπεδο ΕΕ, το όριο είναι καθαρό. Ο Κοπέρνικος μπορεί να παρακολουθεί τις συνθήκες, η υπηρεσία διαχείρισης εκτάκτων αναγκών του Κοπέρνικου μπορεί να στηρίζει την επιχειρησιακή εικόνα, η ευρωπαϊκή πλατφόρμα προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή μπορεί να διαχέει πρακτικές και ο Μηχανισμός Πολιτικής Προστασίας της ΕΕ μπορεί να συντονίζει βοήθεια όταν τα κράτη πιέζονται πέρα από τις δυνατότητές τους. Η εξουσία, όμως, για την προστασία της υγείας και την πολιτική προστασία παραμένει κυρίως στις εθνικές και τοπικές αρχές, όπως καθιστούν σαφές το άρθρο 168 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της ΕΕ και το άρθρο 196.

Η κλιματική αλλαγή έχει αυξήσει τις πιθανότητες για τέτοιου είδους κινδύνους, αλλά το συγκεκριμένο επεισόδιο χρειάζεται ακόμη προσεκτική απόδοση αιτιότητας. Η Διακυβερνητική Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή αναφέρει ότι η ανθρωπογενής θέρμανση έχει κάνει τα θερμά ακραία φαινόμενα συχνότερα και εντονότερα στις περισσότερες χερσαίες περιοχές, μαζί και στην Ευρώπη, ενώ η πρωτοβουλία World Weather Attribution περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο οι ταχείες μελέτες απόδοσης εξετάζουν μεμονωμένα επεισόδια.

Το ευρωπαϊκό μέτρο σύγκρισης είναι βαρύ. Το καλοκαίρι του 2022 συνδέθηκε με εκτιμώμενους 61.672 θανάτους λόγω ζέστης στην Ευρώπη, παρά τα σύγχρονα συστήματα πρόγνωσης και προειδοποίησης, σύμφωνα με το Nature Medicine. Οι μετεωρολόγοι είδαν αυτή τη ζέστη να έρχεται. Το βάρος περνά τώρα στις αρχές, που πρέπει να δείξουν τι άλλαξε επί του πεδίου πριν φθάσουν οι στατιστικές της θνησιμότητας.