Η αύξηση της ΕΚΤ σε τέσσερις ταχύτητες

Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ), η οποία καθορίζει τα επιτόκια για τις 20 χώρες που χρησιμοποιούν το ευρώ, αύξησε στις 10 Σεπτεμβρίου το βασικό της επιτόκιο κατά 0,25 ποσοστιαίες μονάδες, ανεβάζοντας το επιτόκιο καταθέσεων στο 2,50% (απόφαση της ΕΚΤ). Η πρόεδρός της, Κριστίν Λαγκάρντ, χαρακτήρισε την κίνηση προληπτική, καθώς ο γενικός πληθωρισμός, στον οποίο περιλαμβάνονται η ενέργεια και τα τρόφιμα, επιταχύνθηκε τον Αύγουστο στο 3,3%, από 2,9% τον Ιούλιο (Eurostat). Τη μεγαλύτερη ώθηση έδωσε η ενέργεια, οι τιμές της οποίας αυξήθηκαν κατά 14,3% σε ετήσια βάση (προβλέψεις της ΕΚΤ).

Τα υψηλότερα επιτόκια δεν μπορούν να αυξήσουν την προσφορά φυσικού αερίου. Μπορούν, όμως, να περιορίσουν τον κίνδυνο να περάσει η ενεργειακή ακρίβεια στους μισθούς και, στη συνέχεια, στις τιμές των υπηρεσιών, διατηρώντας τον πληθωρισμό υψηλό ακόμη και όταν υποχωρήσει το ενεργειακό κόστος. Σε αυτή τη λογική στηρίζεται η ΕΚΤ· το αν αυτό το προληπτικό μέτρο αξίζει το κόστος του εξαρτάται, για κάθε δανειολήπτη, από το είδος της στεγαστικής σύμβασης που έχει υπογράψει.

Τέσσερα στεγαστικά δάνεια, τέσσερα διαφορετικά ρολόγια

Οι αγορές περίμεναν την αύξηση πολύ πριν ανακοινωθεί. Τα πρακτικά της συνεδρίασης της ΕΚΤ τον Ιούλιο έδειχναν ότι οι επενδυτές είχαν ήδη ενσωματώσει «σχεδόν πλήρως» στις τιμές τους μια κίνηση τον Σεπτέμβριο (πρακτικά της ΕΚΤ για τον Ιούλιο). Αυτό έχει σημασία επειδή το Euribor, το επιτόκιο αναφοράς με βάση το οποίο οι τράπεζες τιμολογούν τα κυμαινόμενα στεγαστικά δάνεια και το οποίο αντανακλά τις προσδοκίες για τα βραχυπρόθεσμα επιτόκια και το κόστος χρηματοδότησης, είχε ήδη αυξηθεί πριν μιλήσει η Λαγκάρντ. Από την ανακοίνωση της ΕΚΤ έως τη μεταβολή της μηνιαίας δόσης μπορεί να μεσολαβήσουν εβδομάδες ή μήνες, ανάλογα αποκλειστικά με τους όρους της σύμβασης.

Η Φινλανδία αισθάνεται την επίδραση ταχύτερα. Τον Μάιο, το 95% των φινλανδικών στεγαστικών δανείων ήταν συνδεδεμένο με το Euribor, ενώ μόλις το 4% είχε σταθερό επιτόκιο (Τράπεζα της Φινλανδίας). Στα περισσότερα, το επιτόκιο αναπροσαρμόζεται μία φορά τον χρόνο με βάση το Euribor δωδεκαμήνου. Μια αύξηση κατά 0,25 ποσοστιαίες μονάδες μπορεί να φαίνεται μικρή, αλλά οι διαδοχικές αυξήσεις συσσωρεύονται. Περίπου το 11% των νοικοκυριών, εκείνα με τον υψηλότερο δανεισμό, κατέχουν το 52% του συνολικού χρέους των φινλανδικών νοικοκυριών (δελτίο της Τράπεζας της Φινλανδίας). Για αυτή την ομάδα, ακόμη και μια περιορισμένη αύξηση κάθε δόσης μετατρέπεται σε ουσιαστική οικονομική πίεση.

Τα ιρλανδικά στεγαστικά δάνεια τύπου tracker ακολουθούν ακόμη πιο αυτόματα τις αποφάσεις της ΕΚΤ. Περίπου 100.000 έως 130.000 δανειολήπτες έχουν συμβάσεις των οποίων το επιτόκιο κινείται παράλληλα με το βασικό επιτόκιο αναχρηματοδότησης της ΕΚΤ, δηλαδή το συγκεκριμένο επιτόκιο που αναγράφεται στη σύμβασή τους, συνήθως από την πρώτη ημέρα του επόμενου μήνα (RTÉ, Irish Examiner). Δεν απαιτείται νέα απόφαση τιμολόγησης από την τράπεζα. Οι τρεις μεγαλύτερες ιρλανδικές τράπεζες δεν άλλαξαν τα συνήθη κυμαινόμενα ή σταθερά επιτόκια μετά την αύξηση του Ιουνίου, με αποτέλεσμα ολόκληρη η άμεση επιβάρυνση να πέφτει στους κατόχους δανείων tracker (The Journal).

Η Πορτογαλία μεταθέτει την επιβάρυνση χρονικά. Από τα υφιστάμενα στεγαστικά δάνεια για ιδιοκατοίκηση, περίπου τα μισά έχουν κυμαινόμενο επιτόκιο και τα υπόλοιπα μικτό: ο δανειολήπτης εξασφαλίζει σταθερό επιτόκιο για δύο έως πέντε χρόνια και κατόπιν η δόση του συνδέεται με το Euribor (Τράπεζα της Πορτογαλίας). Στις νέες χορηγήσεις, το μικτό μοντέλο έχει πλέον κυριαρχήσει, καλύπτοντας το 86% των πρόσφατων στεγαστικών δανείων (CNN Portugal). Οι νέοι δανειολήπτες προστατεύονται προσωρινά, αλλά κάθε τέτοια σύμβαση θα αναπροσαρμοστεί τελικά με βάση το Euribor που θα ισχύει όταν λήξει η περίοδος του σταθερού επιτοκίου.

Η Γαλλία μεταφέρει το κόστος από τους σημερινούς ιδιοκτήτες στους νέους αγοραστές. Πάνω από το 99% των γαλλικών στεγαστικών δανείων έχει σταθερό επιτόκιο (Τράπεζα της Γαλλίας), επομένως η μεγάλη πλειονότητα όσων ήδη αποπληρώνουν στεγαστικό δεν θα δει καμία αλλαγή στη μηνιαία δόση. Η αύξηση επιβαρύνει όσους επιχειρούν να αγοράσουν ακίνητο τώρα, καθώς τα νέα δάνεια προσφέρονται με υψηλότερα επιτόκια (CAFPI).

Δικαιολογούν τα στοιχεία την επιφυλακτικότητα της ΕΚΤ;

Η αύξηση στηρίζεται στον φόβο ότι η ενεργειακή ακρίβεια θα περάσει στις μισθολογικές διεκδικήσεις και στις τιμές των υπηρεσιών, αποκτώντας έτσι διάρκεια ακόμη και μετά την υποχώρηση των τιμών της ενέργειας. Μέχρι στιγμής, ωστόσο, τα στοιχεία που στηρίζουν αυτό το σενάριο είναι περιορισμένα. Ο δομικός πληθωρισμός, ο οποίος εξαιρεί την ενέργεια και τα τρόφιμα και αποτυπώνει καλύτερα αυτές τις δευτερογενείς επιδράσεις, υποχώρησε ελαφρά τον Αύγουστο στο 2,4%, ενώ επιβραδύνθηκε και ο πληθωρισμός στις υπηρεσίες (Eurostat, Euronews). Η ΕΚΤ δεν προδεσμεύθηκε για καμία επόμενη κίνηση πέρα από αυτή τη συνεδρίαση.

Η κατανομή του κόστους είναι σαφέστερη από την πορεία που θα ακολουθήσει η νομισματική πολιτική. Μία αύξηση της ΕΚΤ δεν προκαλεί ένα ενιαίο στεγαστικό σοκ σε ολόκληρη την Ευρώπη, καθώς το είδος της σύμβασης καθορίζει αν και πότε θα επιβαρυνθεί κάθε νοικοκυριό: οι Φινλανδοί δανειολήπτες απορροφούν το κόστος μέσα σε μήνες, οι Ιρλανδοί κάτοχοι δανείων tracker μέσα σε εβδομάδες, οι Πορτογάλοι με μικτό επιτόκιο ενδεχομένως έπειτα από χρόνια, ενώ οι περισσότεροι Γάλλοι ιδιοκτήτες δεν θα το επωμιστούν ποτέ. Το τελικό ύψος της επιβάρυνσης εξαρτάται επίσης από το ανεξόφλητο κεφάλαιο, τα χρόνια που απομένουν έως την εξόφληση και το συμβατικό περιθώριο επιτοκίου κάθε δανείου.

Το επιτόκιο είναι κοινό σε ολόκληρη την ευρωζώνη. Ο λογαριασμός δεν είναι.