Το Παλέρμο φρενάρει ταχεία απόρριψη ασύλου

Τρεις Αιγύπτιοι αιτούντες άσυλο έφεραν σε αίθουσα δικαστηρίου του Παλέρμο την πρώτη ουσιαστική σύγκρουση ανάμεσα στο νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο για τη μετανάστευση και στην εφαρμογή του από τα κράτη-μέλη. Στις 10 Αυγούστου, ιταλικό δικαστήριο ακύρωσε τις ταχείες απορρίψεις των αιτήσεών τους. Σύμφωνα με την Avvenire, οι δικαστές έκριναν ότι ο χαρακτηρισμός της Αιγύπτου ως ασφαλούς χώρας καταγωγής δεν μπορεί να υποκαταστήσει την εξέταση του πραγματικού κινδύνου που επικαλείται κάθε αιτών.

Οι αποφάσεις δεσμεύουν μόνο τις τρεις συγκεκριμένες υποθέσεις. Το σκεπτικό τους, όμως, αφορά κάθε κράτος-μέλος που ενσωματώνει σήμερα στο εθνικό του δίκαιο το Σύμφωνο της ΕΕ για τη Μετανάστευση και το Άσυλο: η ταχύτερη επεξεργασία των αιτήσεων είναι νόμιμη. Η εθνικότητα ως αυτόματος λόγος απόρριψης δεν είναι.

Τι είπαν οι δικαστές και τι μένει αδιευκρίνιστο

Η Ιταλία χρησιμοποίησε τον νόμο 145/2026 για να περάσει στο εθνικό δίκαιο τους κανόνες του Συμφώνου για την ταχεία εξέταση αιτήσεων ασύλου (Normattiva). Με αυτούς τους κανόνες, οι αιτούντες που προέρχονται από χώρες του ευρωπαϊκού καταλόγου ασφαλών χωρών καταγωγής μπαίνουν σε διαδικασία συντομότερων προθεσμιών, με αποφάσεις εντός τεσσάρων εβδομάδων. Ο κατάλογος λειτουργεί ως τεκμήριο γενικής ασφάλειας: το κράτος θεωρεί ότι μια χώρα είναι, κατ’ αρχήν, ασφαλής, αλλά ο αιτών μπορεί να το αντικρούσει δείχνοντας ότι προσωπικά κινδυνεύει. Η Αίγυπτος περιλαμβάνεται σε αυτόν.

Οι δικαστές δεν ακύρωσαν τον νόμο ούτε αφαίρεσαν την Αίγυπτο από τον κατάλογο. Έκριναν ότι οι απορρίψεις της αρμόδιας αρχής στηρίχθηκαν υπερβολικά στην εθνικότητα των αιτούντων και ανεπαρκώς στις ατομικές τους περιστάσεις. Το πλήρες κείμενο των αποφάσεων δεν έχει δημοσιευθεί, επομένως παραμένει ασαφές αν το δικαστήριο στόχευσε τυπικά τις αρνητικές αποφάσεις, την ένταξη των υποθέσεων στην ταχεία διαδικασία ή και τα δύο. Για την ιταλική στρατηγική των προσφυγών η διάκριση έχει σημασία. Για το ευρύτερο μήνυμα, λιγότερο: το καθεστώς ασφαλούς χώρας ανοίγει ταχύτερο διάδρομο, αλλά δεν κλείνει από μόνο του την υπόθεση.

Ενσωματωμένο όριο, όχι ιταλική ιδιαιτερότητα

Ο βασικός διαδικαστικός κανονισμός του Συμφώνου, ο Κανονισμός 2024/1348, αποτελεί άμεσα εφαρμοστέο δίκαιο της ΕΕ, χωρίς ανάγκη εθνικής μεταφοράς. Επιτρέπει τις επιταχυνόμενες διαδικασίες και τις διαδικασίες στα σύνορα. Δεν υπερισχύει, όμως, του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ, ο οποίος κατοχυρώνει το δικαίωμα ασύλου στο άρθρο 18, την προστασία από απομάκρυνση σε περίπτωση κινδύνου στο άρθρο 19 και το δικαίωμα δικαστικής προσφυγής στο άρθρο 47. Ο χαρακτηρισμός μιας χώρας ως ασφαλούς μεταφέρει στον αιτούντα το βάρος να εξηγήσει γιατί κινδυνεύει προσωπικά παρά το τεκμήριο. Δεν καταργεί την υποχρέωση της διοίκησης να εξετάσει αυτή την εξήγηση.

Κάθε ευρωπαϊκό σύστημα που χρησιμοποιεί αυτό το εργαλείο συναντά το ίδιο όριο. Στη Γαλλία, το ανώτατο διοικητικό δικαστήριο αφαίρεσε τρεις χώρες από τον εθνικό κατάλογο ασφαλών χωρών καταγωγής όταν οι γενικές κρίσεις περί ασφάλειας αποδείχθηκαν υπερβολικά ευρείες σε σχέση με τους πραγματικούς κινδύνους που αντιμετώπιζαν συγκεκριμένες κατηγορίες ανθρώπων (AIDA France). Στη Γερμανία, ο νόμος για το άσυλο ορίζει ρητά ότι το τεκμήριο είναι μαχητό: όταν υπάρχουν πραγματικά στοιχεία που αντιφάσκουν με τον χαρακτηρισμό, απαιτείται πλήρης ατομική εξέταση (γερμανικός νόμος περί ασύλου, §29a). Η ίδια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, σε αξιολόγηση του Ιουλίου, επισήμανε άνιση προετοιμασία των κρατών-μελών για την εφαρμογή του Συμφώνου, αναφέροντας και την Ιταλία μεταξύ των χωρών με κενά. Το όριο είναι θεσμικό, όχι τοπική ιταλική δυσλειτουργία.

Η πολιτική ζήτηση για ταχύτερη επεξεργασία αιτήσεων είναι υπαρκτή σε αρκετά κράτη-μέλη. Όμως η ταχύτητα χωρίς διοικητική υποδομή ικανή να ακούσει ατομικούς ισχυρισμούς δεν φέρνει ταχύτερες αποφάσεις. Δημιουργεί εκκρεμότητες με μικρότερες προθεσμίες.

Από πού θα έρθει η δεσμευτική απάντηση

Δύο υποθέσεις που βρίσκονται ήδη ενώπιον του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, του ανώτατου δικαστηρίου της Ένωσης — C-758/24 και C-759/24 — ζητούν από το Λουξεμβούργο να ορίσει τα εξωτερικά όρια του χαρακτηρισμού μιας χώρας ως ασφαλούς και του δικαστικού ελέγχου που τον συνοδεύει. Όταν εκδοθούν οι αποφάσεις, θα δεσμεύουν και τα 27 κράτη-μέλη, όχι μόνο την Ιταλία.

Η επιτάχυνση είναι νόμιμη όταν ταξινομεί υποθέσεις. Γίνεται παράνομη όταν η εθνικότητα παίρνει τη θέση της απόδειξης. Οι τρεις Αιγύπτιοι στο Παλέρμο έδειξαν πού βρίσκεται το κατώτατο όριο. Μέχρι να αποφανθεί το Λουξεμβούργο, τα εθνικά δικαστήρια θα ελέγχουν το Σύμφωνο υπόθεση προς υπόθεση.