Το PiS μπλοκάρει την Ουκρανία για τη Βολυνία

Το μεγαλύτερο κόμμα της πολωνικής αντιπολίτευσης, το PiS (Νόμος και Δικαιοσύνη), μεταφέρει πλέον τη μνήμη των σφαγών της Βολυνίας από το πεδίο της ιστορικής αντιπαράθεσης στη διαδικασία ένταξης της Ουκρανίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, εκεί όπου κάθε κράτος-μέλος διαθέτει επαναλαμβανόμενα σημεία άσκησης βέτο.

Ο Γιαροσλάβ Κατσίνσκι, ηγέτης του PiS, υποστήριξε ότι η Ουκρανία δεν μπορεί να ενταχθεί στην ΕΕ όσο ανέχεται, κατά τη διατύπωσή του, την εξύμνηση του Στεπάν Μπαντέρα, του Ουκρανού εθνικιστή της περιόδου του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου που συνδέεται με μαζικές δολοφονίες Πολωνών. Ο Πσεμίσουαφ Τσάρνεκ, βουλευτής του PiS, ανακοίνωσε σχέδιο ψηφίσματος που θα απορρίπτει επισήμως την ένταξη της Ουκρανίας στην ΕΕ για αυτόν τον λόγο (RMF24).

Η αιτίαση δεν είναι κατασκευασμένη. Το 1943-44, ουκρανικοί εθνικιστικοί σχηματισμοί σκότωσαν δεκάδες χιλιάδες Πολωνούς αμάχους στη Βολυνία, περιοχή που σήμερα ανήκει στη δυτική Ουκρανία. Ολόκληρες οικογένειες κάηκαν μέσα σε σπίτια και εκκλησίες. Για πολλούς Πολωνούς, η υπόθεση παραμένει ανοιχτή: σοροί δεν έχουν εκταφεί, ενώ η δημόσια τιμή που αποδίδει η Ουκρανία στον Μπαντέρα ως εθνικό ήρωα ξανανοίγει την πληγή σε κάθε επέτειο. Το PiS επιχειρεί τώρα να μετατρέψει αυτή την πληγή σε όρο για την ευρωπαϊκή πορεία του Κιέβου.

Γιατί έχει σημασία η μηχανή του βέτο

Με βάση το άρθρο 49 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, η ένταξη νέου κράτους απαιτεί ομόφωνη έγκριση στο Συμβούλιο, όπου ψηφίζουν οι κυβερνήσεις, και κύρωση από κάθε εθνικό κοινοβούλιο (EUR-Lex, Council). Οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις χωρίζονται σε θεματικά σύνολα, τα λεγόμενα «clusters», και τα κράτη-μέλη πρέπει να εγκρίνουν τόσο το άνοιγμα όσο και το κλείσιμό τους. Η Πολωνία, συνεπώς, μπορεί να μπλοκάρει τη διαδικασία σε πολλά στάδια, πολύ πριν μια τελική συνθήκη ένταξης φτάσει στη Σεϊμ, την κάτω βουλή του πολωνικού κοινοβουλίου.

Η μεθοδολογία διεύρυνσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής αντιμετωπίζει επίσης τις σχέσεις καλής γειτονίας ως πολιτικά συναφές κριτήριο (European Commission). Δεν πρόκειται για δεσμευτική νομική προϋπόθεση, αλλά δίνει σε κάθε κράτος τη γλώσσα που χρειάζεται για να παρουσιάσει μια διμερή διαφορά ως ευρωπαϊκό ζήτημα.

Η Ουγγαρία έχει ήδη δείξει πώς λειτουργεί αυτός ο μηχανισμός. Η Βουδαπέστη επέτρεψε την προπαρασκευαστική εργασία για ένα ενταξιακό θεματικό σύνολο της Ουκρανίας, τονίζοντας όμως ότι η προετοιμασία δεν ισοδυναμεί με άνοιγμα, επειδή τα επόμενα βήματα εξακολουθούν να απαιτούν ομοφωνία (Világgazdaság, Euronews). Η ουγγρική ένσταση αφορά άλλο θέμα, τα γλωσσικά δικαιώματα της μειονότητας στην Υπερκαρπαθία, αλλά η μέθοδος είναι ίδια: η ομοφωνία μετατρέπει μια εθνική αιτίαση σε ευρωπαϊκή πύλη.

Ποιος πληρώνει

Το PiS κερδίζει στο εσωτερικό. Συνδέοντας τη μνήμη του πολέμου με την ένταξη της Ουκρανίας, φέρνει τον πρωθυπουργό Ντόναλντ Τουσκ μπροστά σε δύσκολη επιλογή: είτε να εμφανιστεί αδύναμος απέναντι στη μνήμη των Πολωνών θυμάτων είτε να διακινδυνεύσει ρήγμα στην υποστήριξη προς την Ουκρανία. Ο Τουσκ προειδοποίησε την αντιπολίτευση να μην «παίζει με τη φωτιά» (Respublika). Ο βαθύτερος κίνδυνος είναι οι απαιτήσεις για εκταφές και για σεβασμό στην αξιοπρέπεια των θυμάτων να μετατραπούν σε διακομματική θέση στη Βαρσοβία, μεταβάλλοντας έναν αντιπολιτευτικό ελιγμό σε μόνιμο εμπόδιο για την ουκρανική υποψηφιότητα.

Το μεγαλύτερο κόστος το επωμίζεται η Ουκρανία. Η ευρωπαϊκή της πορεία, ήδη αργή, βρίσκεται αντιμέτωπη με μια ιστορική εκκρεμότητα παλαιότερη από την ίδια την Ένωση. Γερμανικά δημοσιεύματα επανέφεραν την ιδέα της «συνδεδεμένης ένταξης», ώστε η Ουκρανία να αποκτήσει οικονομική ενσωμάτωση πριν λυθούν τα προβλήματα βέτο που εμποδίζουν την πλήρη προσχώρηση (Euronews DE). Το ανανεωμένο Τρίγωνο της Βαϊμάρης, το διπλωματικό σχήμα που συνδέει το Βερολίνο, το Παρίσι και τη Βαρσοβία, μπορεί να διαχειριστεί την πολιτική διάσταση, αλλά δεν μπορεί να ξαναγράψει τον κανόνα της ομοφωνίας στις Συνθήκες (IPG Journal).

Λιθουανική ανάλυση χαρακτήρισε τη σύγκρουση επικίνδυνη ακριβώς επειδή εκδηλώνεται ενώ η Πολωνία, η Λιθουανία και η Ουκρανία προσπαθούν να διατηρήσουν κοινό μέτωπο απέναντι στη Ρωσία (LRT). Σύμφωνα με το LRT, ο επικεφαλής των ουκρανικών υπηρεσιών πληροφοριών, Μπουντάνοφ, κατηγόρησε την Πολωνία ότι προετοιμάζει «ολόκληρη σειρά ανώριμων ενεργειών» για την κλιμάκωση της διαφοράς, ένδειξη ότι το Κίεβο δεν το βλέπει ως κοινοβουλευτικό επεισόδιο, αλλά ως στρατηγική απειλή.

Η κρίση που οφείλει ο Τουσκ

Η Πολωνία δεν έχει μπλοκάρει την Ουκρανία. Το PiS δεν έχει σχηματίσει κυβέρνηση. Το βέτο παραμένει δυνατότητα, όχι πράξη. Όμως ο σχεδιασμός της διεύρυνσης στην ΕΕ επιτρέπει στις διμερείς διαφορές να μετατρέπονται σε ευρωπαϊκούς όρους, κάθε φορά που ένα κράτος-μέλος ντύνει το αίτημά του με τη γλώσσα των αξιών και των δικαιωμάτων. Η πολωνική θέση είναι ισχυρότερη όταν ζητά εκταφές και σεβασμό στην αξιοπρέπεια των θυμάτων. Είναι ασθενέστερη όταν απαιτεί από την Ουκρανία να υιοθετήσει την εθνική αφήγηση που προτιμά η Πολωνία.

Ο Τουσκ πρέπει τώρα να αποφασίσει αν θα περιορίσει την κλιμάκωση του PiS ή αν θα την ενσωματώσει ως επίσημη θέση της Πολωνίας. Αν επιλέξει το δεύτερο, η ευρωπαϊκή πορεία της Ουκρανίας θα γίνει όμηρος της πολιτικής μνήμης σε όλη την ήπειρο, με τις διαδοχικές ιστορικές αιτιάσεις να υποκαθιστούν τα κριτήρια που οι Βρυξέλλες σχεδίασαν για την ένταξη.