Η Πολωνία αποσύρει φόρο στα ΙΧ για €8bn

Η Πολωνία αντικατέστησε τους σχεδιαζόμενους φόρους στα αυτοκίνητα με κινητήρες εσωτερικής καύσης με επενδύσεις στη θέρμανση και τη δορυφορική συνδεσιμότητα, αφού οι υπουργοί Οικονομικών της ΕΕ ενέκριναν την πέμπτη αναθεώρηση του πολωνικού σχεδίου ανάκαμψης στις 12 Ιουνίου 2026. Η Βαρσοβία μπορεί πλέον να ετοιμάσει νέο αίτημα πληρωμής από τον Μηχανισμό Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, ύψους περίπου 8 δισ. ευρώ ή 34 δισ. ζλότι, σύμφωνα με πολωνικά μέσα (Business Insider Polska, Upday). Οι Βρυξέλλες κράτησαν ζωντανή τη συμφωνία για τα κονδύλια ανάκαμψης, αποδεχόμενες όμως μια ηπιότερη διαδρομή: λιγότερο ορατό κόστος για τους οδηγούς, περισσότερη δημόσια δαπάνη σε έργα.

Από την πίεση στις τιμές στην υλοποίηση έργων

Οι αρχικές δεσμεύσεις προέβλεπαν επιβαρύνσεις στην κατοχή, στην ταξινόμηση και στους εταιρικούς στόλους που χρησιμοποιούν αυτοκίνητα με κινητήρες εσωτερικής καύσης, προτού η Βαρσοβία εξασφαλίσει την αφαίρεσή τους από το σχέδιο που παρουσίασε η κυβέρνηση. Η λογική ήταν ευθύγραμμη: όταν αυξάνεται το κόστος των ρυπογόνων οχημάτων, τα νοικοκυριά και οι επιχειρήσεις αποκτούν ισχυρότερο κίνητρο να αλλάξουν τι αγοράζουν ή για πόσο διατηρούν παλαιότερα αυτοκίνητα.

Το νέο πακέτο λειτουργεί με διαφορετικό τρόπο. Η Πολωνία θα δημιουργήσει κυβερνητικό ταμείο για το σύστημα θέρμανσης την περίοδο 2026-2030, με τα πολωνικά ενεργειακά μέσα να ανεβάζουν τον προϋπολογισμό του περίπου στα 3 δισ. ζλότι. Παράλληλα, θα αυξήσει τη συμμετοχή της στο ευρωπαϊκό δορυφορικό πρόγραμμα IRIS2 από 500 εκατ. ευρώ σε 656 εκατ. ευρώ, με τη Βαρσοβία να συνδέει την επιλογή αυτή με την ασφαλή συνδεσιμότητα και την ψηφιακή κυριαρχία στο αναθεωρημένο σχέδιο.

Πρόκειται για ουσιαστική ανταλλαγή πολιτικής. Ένας φόρος στα αυτοκίνητα επηρεάζει τη συμπεριφορά μέσω του σήματος της τιμής, δηλαδή μέσω άμεσης οικονομικής ώθησης. Ένα ταμείο θέρμανσης και οι δαπάνες για δορυφόρους εξαρτώνται από διαγωνισμούς, εκτέλεση έργων και οφέλη που θα φανούν αργότερα. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δείχνει ότι μπορεί να δεχθεί διαφορετικά μέσα, εφόσον η Βαρσοβία κρατά το σχέδιο αρκετά αξιόπιστο ώστε να μην εκτροχιαστεί το χρονοδιάγραμμα των πληρωμών.

Ο λογαριασμός μεταφέρεται, δεν εξαφανίζεται

Οι οδηγοί, οι ιδιοκτήτες στόλων και τα συμφέροντα του κλάδου καυσίμων αποφεύγουν μια νέα επιβάρυνση. Αυτό έχει μεγαλύτερη σημασία εκτός των μεγάλων πόλεων, όπου τα παλαιότερα αυτοκίνητα συχνά αντανακλούν εισόδημα και πρόσβαση σε μεταφορές, όχι προτίμηση. Οι Πολωνοί αξιωματούχοι παρουσίασαν τη συμφωνία ως μετάβαση από μέτρα «μαστιγίου» σε μέτρα «καρότου» στη δημόσια περιγραφή της διαπραγμάτευσης.

Τα χρήματα κατευθύνονται πλέον σε άλλες ομάδες. Οι φορείς τηλεθέρμανσης, οι δήμοι και οι προμηθευτές που συνδέονται με καθαρότερες υποδομές θέρμανσης αποκτούν νέο κανάλι χρηματοδότησης. Οι κάτοικοι που είναι συνδεδεμένοι με δίκτυα τηλεθέρμανσης μπορεί να ωφεληθούν, αν τα έργα περιορίσουν τις απώλειες, εκσυγχρονίσουν τις μονάδες ή μειώσουν την έκθεση σε μελλοντικές αυξήσεις των τιμών καυσίμων. Το «αν» είναι κρίσιμο: η έγκριση ανοίγει δρόμο για δαπάνες, δεν εγγυάται καλή εκτέλεση.

Η δορυφορική συνδεσιμότητα μεταφέρει οφέλη προς κρατικούς θεσμούς, αμυντικούς χρήστες, κρίσιμες υποδομές και περιοχές με ασθενέστερη πρόσβαση στο διαδίκτυο. Μπορεί να αποτελεί λογική δημόσια επένδυση, αλλά δεν υποκαθιστά μηχανικά τον φόρο στα αυτοκίνητα. Η ρύπανση από τις μεταφορές θα μειωθεί μόνο εφόσον οι καθαρότερες εναλλακτικές γίνουν πράγματι φθηνότερες, καλύτερες ή ευκολότερες στη χρήση.

Οι περισσότερο εκτεθειμένοι σε κακή ποιότητα αέρα χάνουν το πιο άμεσο όφελος από τις εγκαταλειφθείσες επιβαρύνσεις. Η κλιματική πολιτική χάνει επίσης έναν καθαρό μοχλό συμπεριφοράς, αν οι νέες επενδύσεις δεν πετύχουν συγκρίσιμη μείωση εκπομπών. Η πολωνική συζήτηση ήδη αποτυπώνει αυτή τη διαίρεση, με επικρίσεις από την πλευρά της δημόσιας υγείας και στήριξη από εκπροσώπους του κλάδου καυσίμων σε μεταγενέστερα ρεπορτάζ.

Τα δημοσιονομικά μεγέθη εξηγούν γιατί η Βαρσοβία επέμεινε στην αναθεώρηση. Η συνολική κατανομή της Πολωνίας από τον Μηχανισμό Ανάκαμψης αναφέρεται στα 54,71 δισ. ευρώ, με 25,27 δισ. ευρώ σε επιχορηγήσεις και 29,44 δισ. ευρώ σε δάνεια. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε ήδη εκταμιεύσει 7,2 δισ. ευρώ στην τέταρτη πληρωμή, ανεβάζοντας τις αναφερόμενες εισπράξεις στα 34,15 δισ. ευρώ, δηλαδή στο 62,4 τοις εκατό της κατανομής. Η τροποποίηση κρατά ανοιχτό έναν μεγάλο αγωγό κεφαλαίων πριν κλείσει το τελικό παράθυρο του Μηχανισμού Ανάκαμψης.

Ευέλικτο προηγούμενο, όχι λευκή επιταγή

Η Πολωνία εντάσσεται σε ευρύτερο ευρωπαϊκό μοτίβο. Οι κυβερνήσεις εξακολουθούν να θέλουν χρήματα για την πράσινη μετάβαση, προτιμούν όμως εργαλεία που δεν εμφανίζονται ως ορατός μηνιαίος λογαριασμός για τα νοικοκυριά ή τη βιομηχανία. Η γερμανική διαμάχη για τον νόμο θέρμανσης έδειξε την ίδια πολιτική πίεση, καθώς η συζήτηση μετακινήθηκε προς την επιλογή τεχνολογίας και μακριά από την αίσθηση εξαναγκασμού στη σύγκρουση στη Μπούντεσταγκ.

Και άλλα σχέδια ανάκαμψης έχουν αλλάξει. Το Συμβούλιο της ΕΕ ενέκρινε το τροποποιημένο σχέδιο της Ιταλίας το 2023. Το τέταρτο αίτημα της Ρουμανίας στο πλαίσιο του δικού της σχεδίου δείχνει πόσο πολιτικά ευαίσθητα παραμένουν τα κόστη μεταφορών και θέρμανσης, με τον φάκελο να συνδέεται με 38 ορόσημα και 24 στόχους.

Η Ουγγαρία δείχνει το όριο. Εκεί το πρόβλημα δεν είναι το μείγμα επενδύσεων, αλλά η πρόσβαση στα κονδύλια λόγω όρων για το κράτος δικαίου και την καταπολέμηση της διαφθοράς, μια δυσκολότερη κατηγορία που παρακολουθείται και στην ουγγρική κάλυψη της διαμάχης για το ταμείο ανάκαμψης. Η πολωνική συμφωνία δείχνει ευελιξία στα εργαλεία, όχι γενική υποχώρηση των ευρωπαϊκών προϋποθέσεων.

Η επόμενη δοκιμασία βρίσκεται στο νομικό παράρτημα. Εκεί θα φανεί τι πρέπει να παραδώσει η Βαρσοβία, πότε και με ποια στοιχεία. Το οικονομικό ερώτημα είναι αν τα έργα θέρμανσης και δορυφορικής συνδεσιμότητας μπορούν να αγοράσουν τις μειώσεις εκπομπών που ένα σήμα τιμής στις μεταφορές θα πίεζε άμεσα. Σε αυτό το σημείο θα κριθεί αν ο πραγματισμός δικαιώνει το όνομά του ή αν απλώς μετατρέπει μια δύσκολη πολιτική σε ευκολότερη δαπάνη με ασθενέστερο αποτέλεσμα.