Η Πολωνία παίρνει τα δάνεια SAFE

Το μεγαλύτερο χρηματοδοτικό εργαλείο της ΕΕ για την άμυνα άρχισε πλέον να εκταμιεύει χρήματα, αλλά τα πρώτα αποτελέσματα δεν είναι αυτά που περίμενε το Παρίσι. Το SAFE (Security Action for Europe) επιτρέπει στην ΕΕ να δανειστεί έως 150 δισ. ευρώ από τις αγορές κεφαλαίου και να τα διοχετεύσει στα κράτη-μέλη με τη μορφή δανείων για αμυντικές προμήθειες (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Κανονισμός 2025/1106). Ο μηχανισμός σχεδιάστηκε ώστε ο κοινός ευρωπαϊκός δανεισμός να στηρίξει την ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία. Οι κανόνες προέλευσης, όμως, φαίνεται τώρα να πλήττουν τη Γαλλία, η οποία τους προώθησε, ενώ τα κράτη της ανατολικής πτέρυγας που κινούνται ταχύτερα παίρνουν τα μεγαλύτερα ποσά.

Πώς λειτουργεί ο κανόνας προέλευσης — και ποιον έπιασε

Το SAFE δεν είναι επιχορήγηση. Τα κράτη-μέλη υποβάλλουν εθνικά σχέδια αμυντικών επενδύσεων και το Συμβούλιο, δηλαδή οι κυβερνήσεις των κρατών-μελών, τα εγκρίνει, διατηρώντας τον πολιτικό έλεγχο στις πρωτεύουσες. Στη συνέχεια, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπογράφει τις δανειακές συμβάσεις και εκταμιεύει τα ποσά σε στάδια.

Ο βασικός περιορισμός είναι σαφής: τουλάχιστον το 65% της αξίας κάθε σύμβασης που χρηματοδοτείται από το SAFE πρέπει να προέρχεται από την ενιαία αγορά της ΕΕ, τις χώρες του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου που ανήκουν στην ΕΖΕΣ ή την Ουκρανία. Το περιεχόμενο από τρίτες χώρες περιορίζεται στο 35% (Κανονισμός 2025/1106, BSS). Αν ένα έργο ξεπερνά αυτό το όριο, απαιτείται ειδική συμφωνία με την τρίτη χώρα, την οποία πρέπει να εγκρίνουν και οι 27 κυβερνήσεις.

Η Γαλλία πίεσε για αυτούς τους περιορισμούς, με στόχο να κρατηθούν τα ευρωπαϊκά χρήματα εντός της ευρωπαϊκής βιομηχανικής βάσης. Το πρόβλημα είναι ότι η αμυντική παραγωγή της Ευρώπης δεν σταματά στα νομικά σύνορα της ΕΕ. Η MBDA, η οποία κατασκευάζει τον πύραυλο κρουζ Storm Shadow/SCALP, είναι γαλλοβρετανοϊταλική εταιρεία. Έργα που βασίζονται σε αυτή μπορεί να έχουν αρκετό βρετανικό περιεχόμενο ώστε να υπερβούν το όριο.

Σύμφωνα με δημοσιεύματα που επικαλούνται τους Financial Times, η Γαλλία ζήτησε 16,2 δισ. ευρώ, αλλά υπέγραψε για 15,1 δισ. ευρώ, με τη διαφορά περίπου 1,1 δισ. ευρώ να αποδίδεται σε προβλήματα επιλεξιμότητας που συνδέονται με το βρετανικό σκέλος (Upday). Δεν υπάρχει δημόσιο έγγραφο της Επιτροπής που να επιβεβαιώνει αναλυτικά αυτή τη μείωση, άρα η αιτιώδης σύνδεση είναι εύλογη, αλλά όχι επισήμως τεκμηριωμένη.

Η Πολωνία κινείται πρώτη και μπαίνει παντού

Η Πολωνία κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση. Η Βαρσοβία ήταν η πρώτη χώρα που υπέγραψε συμφωνία SAFE, εξασφαλίζοντας 43,7 δισ. ευρώ σε χαμηλότοκα δάνεια, τη μεγαλύτερη εθνική κατανομή του προγράμματος. Έχει ήδη λάβει προκαταβολή 15% (Breaking Defense, Notes from Poland). Ακολούθησε η Λιθουανία, η οποία έλαβε 956,3 εκατ. ευρώ ως πρώτη εκταμίευση στις 29 Ιουνίου (Ευρωπαϊκή Επιτροπή).

Η Πολωνία συμμετέχει επίσης και στα πέντε κοινά αμυντικά έργα που ανακοίνωσε η Επιτροπή στις 3 Ιουλίου, για drones, αεράμυνα και αντιπυραυλική άμυνα, θαλάσσια ασφάλεια, διάστημα και ανατολικά σύνορα (RMF24). Αυτό καθιστά τη Βαρσοβία δύσκολο να παρακαμφθεί. Όποιος προμηθευτής, εταίρος ή ευρωπαϊκός θεσμός θέλει να δείξει ότι το SAFE παράγει απτό αποτέλεσμα χρειάζεται πλέον πολωνική συμμετοχή.

Δύο μοντέλα προμηθειών, ένας προϋπολογισμός

Η αντίθεση ανάμεσα στη Γαλλία και την Πολωνία δείχνει δύο διαφορετικές αντιλήψεις για το τι σημαίνει στην πράξη «ευρωπαϊκή άμυνα».

Το γαλλικό μοντέλο αντιμετωπίζει τα ευρωπαϊκά αμυντικά κονδύλια ως ζήτηση για μεγάλους ευρωπαϊκούς ομίλους και προγράμματα που μειώνουν την εξάρτηση από μη ευρωπαίους προμηθευτές. Η Πολωνία ακολουθεί διαφορετική λογική: αξιοποιεί τα δάνεια του SAFE για έργα ευρωπαϊκής προέλευσης, όπου εφαρμόζονται οι κανόνες, κρατά τους εθνικούς προϋπολογισμούς για συστήματα με αμερικανική σύνδεση, όπως τα F-35 και τα άρματα Abrams, και χτίζει διασυνοριακές συνεργασίες με τις σκανδιναβικές και βαλτικές χώρες. Η συμφωνία περίπου 50 δισ. σουηδικών κορωνών με τη Σουηδία, για την παράδοση τριών υποβρυχίων Saab A26 στην Πολωνία στο πλαίσιο ευρύτερου Συμφώνου για τη Βαλτική Θάλασσα, κινείται σε αυτή την κατεύθυνση (SVT, σουηδική κυβέρνηση).

Η Γερμανία, από την πλευρά της, αναγνωρίζει την ένταση χωρίς να την αίρει. Ο υπουργός Άμυνας Μπόρις Πιστόριους δήλωσε ότι η Ευρώπη θα παραμείνει για χρόνια εξαρτημένη από αμερικανικά οπλικά συστήματα, ενώ παράλληλα θα προσπαθεί να αναπτύξει εγχώρια παραγωγική ικανότητα (Tagesschau).

Το SAFE επιβραβεύει τα κράτη που μπορούν να συγκροτήσουν γρήγορα επείγοντα, διασυνοριακά και ευρωπαϊκής προέλευσης αμυντικά σχέδια. Σε αυτόν τον γύρο, η λογική αυτή ευνοεί τη Βαρσοβία περισσότερο από το Παρίσι. Ταυτόχρονα, όμως, ο μηχανισμός ανοίγει ζήτημα λογοδοσίας. Επειδή οι αγορές που χρηματοδοτούνται από το SAFE μπορούν να γίνονται μέσω διαπραγματευόμενων διαδικασιών χωρίς δημόσιο διαγωνισμό, ο έλεγχος μεταφέρεται σε διαβαθμισμένα παραρτήματα (Bird & Bird, Κανονισμός 2025/1106). Οι πολίτες των χωρών που δανείζονται βλέπουν το συνολικό περίβλημα του δανείου, όχι τους πίνακες των προμηθειών που κρύβονται πίσω του. Πριν από τον επόμενο γύρο κατανομών, η Επιτροπή, το Συμβούλιο και οι κυβερνήσεις που δανείζονται οφείλουν να δώσουν στα κοινοβούλια αρκετές λεπτομέρειες ώστε να μπορεί να ελεγχθεί αν το SAFE αγοράζει πραγματικές δυνατότητες ή απλώς καλύπτει βιομηχανικά παζάρια.