Καλώδιο Πορτογαλίας-Μαρόκου χωρίς διαδρομή

Η υπουργός Ενέργειας της Πορτογαλίας, Μαρία ντα Γκράσα Καρβάλιο, δήλωσε στις 6 Ιουλίου ότι η ηλεκτρική διασύνδεση με το Μαρόκο παραμένει «στο τραπέζι» (Correio da Manhã). Ωστόσο η Λισαβόνα δεν έχει δημοσιοποιήσει ούτε χάραξη, ούτε ισχύ, ούτε εκτίμηση κόστους, ούτε σχέδιο χρηματοδότησης. Λίγες ημέρες νωρίτερα, η χώρα εγκαινίασε μια πραγματική διασύνδεση, δηλαδή μια διασυνοριακή γραμμή που ενώνει δύο ηλεκτρικά δίκτυα. Η σύγκριση δείχνει γιατί το καλώδιο προς το Μαρόκο μοιάζει σήμερα περισσότερο με διπλωματικό μήνυμα παρά με ώριμο έργο υποδομής.

Η αναβάθμιση που υπάρχει και η πύλη που μένει κλειστή

Η Ισπανία και η Πορτογαλία εγκαινίασαν στις 2 Ιουλίου μια νέα γραμμή 400 kV μέσω της Γαλικίας, προσθέτοντας περίπου 1.000 MW δυναμικότητας ανταλλαγών μεταξύ των δύο συστημάτων (La Voz de Galicia, Eco). Υπάρχουν διαχειριστές με όνομα, συγκεκριμένη διαδρομή και μετρήσιμη ηλεκτρική ισχύς. Έτσι φαίνεται ένα πραγματικό έργο.

Το στενό σημείο βρίσκεται βορειότερα. Η ηλεκτρική σύνδεση της Ιβηρικής με την υπόλοιπη Ευρώπη παραμένει κάτω από το 3% της εγκατεστημένης ισχύος, πολύ μακριά από τον στόχο της ΕΕ για 15% έως το 2030 (Infobae/EFE, European Commission). Το πρόβλημα είναι η διέλευση των Πυρηναίων προς τη Γαλλία. Η υποθαλάσσια γραμμή στον Βισκαϊκό Κόλπο, το βασικό έργο που υποτίθεται ότι θα λύσει αυτόν τον περιορισμό, παραμένει σε εκκρεμότητα. Η Ισπανία, η Πορτογαλία, η Γαλλία και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα συναντηθούν τον Σεπτέμβριο για να επιχειρήσουν την επιτάχυνσή του (Europa Press).

Ένα καλώδιο από το Μαρόκο θα δημιουργούσε μια νότια είσοδο στο κοινό ιβηρικό δίκτυο. Όμως κάθε μεγαβατώρα που θα ήθελε να φτάσει στην Κεντρική Ευρώπη θα έπρεπε και πάλι να περάσει από τη Γαλλία. Η Γαλλία ελέγχει τη βασική δίοδο της Ιβηρικής προς την ευρύτερη ευρωπαϊκή αγορά. Μια νέα πόρτα στον Νότο δεν ανοίγει αυτομάτως την κλειστή πύλη στον Βορρά.

Τι κοστίζουν τα πραγματικά έργα

Το πιο κοντινό παράδειγμα είναι το ELMED, το σχεδιαζόμενο καλώδιο μεταξύ της Σικελίας και της Τυνησίας. Το ELMED έχει ονομασμένους διαχειριστές μεταφοράς, την Terna και τη STEG, καθορισμένη υποθαλάσσια διαδρομή, συγχρηματοδότηση από την ΕΕ και στήριξη από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων και την Παγκόσμια Τράπεζα (fr.allAfrica). Το έργο φτάνει περίπου τα 1,42 δισ. ευρώ για 600 MW σε απόσταση περίπου 220 χιλιομέτρων, με 307 εκατ. ευρώ από τον μηχανισμό «Συνδέοντας την Ευρώπη» της ΕΕ (Industry EMEA, kikai-news). Για τη διασύνδεση Πορτογαλίας-Μαρόκου δεν υπάρχει δημόσια κανένα από αυτά τα στοιχεία.

Μια μεγαλύτερη διαδρομή, μέσα από βαθύτερο θαλάσσιο πέρασμα, πιθανότατα θα κόστιζε περισσότερο. Το ερώτημα που δεν έχει απαντηθεί είναι ποιος θα πληρώσει. Στα διασυνοριακά καλώδια, το κόστος συνήθως κατανέμεται σε κάποιο μείγμα λογαριασμών ηλεκτρικού ρεύματος των νοικοκυριών, ευρωπαϊκών επιχορηγήσεων και εσόδων συμφόρησης, δηλαδή των τελών που προκύπτουν όταν η περιορισμένη χωρητικότητα μιας γραμμής δημιουργεί διαφορά τιμών στις δύο πλευρές των συνόρων. Καμία δημοσιευμένη ανάλυση δεν δείχνει πώς θα μοιραζόταν αυτό το βάρος.

Το black start λύνει άλλο πρόβλημα

Η Καρβάλιο υποστήριξε επίσης ότι η Πορτογαλία διαθέτει πλέον τέσσερις μονάδες με δυνατότητα black start, δηλαδή γεννήτριες που μπορούν να επανεκκινήσουν χωρίς να αντλήσουν ενέργεια από το δίκτυο μετά από πλήρη κατάρρευση (Correio da Manhã). Οι κανόνες της ΕΕ απαιτούν από τους διαχειριστές να διατηρούν τέτοιες δυνατότητες αποκατάστασης (EU Restoration Code). Είναι χρήσιμες, αλλά για την επαναφορά του συστήματος.

Το black start βοηθά μετά την κατάρρευση. Η αποτροπή της απαιτεί άλλες υπηρεσίες: έλεγχο τάσης, απόκριση συχνότητας και εξισορρόπηση. Αυτές κρατούν το ηλεκτρικό σύστημα στη σωστή «πίεση» και στον σωστό ρυθμό, καθώς η παραγωγή και η ζήτηση αλλάζουν κάθε δευτερόλεπτο. Σύμφωνα με την ανάλυση του ENTSO-E για το μπλακάουτ της Ιβηρικής τον Απρίλιο του 2025, του οργανισμού που συντονίζει τους διαχειριστές μεταφοράς της Ευρώπης, η βασική αστοχία αφορούσε τον έλεγχο της τάσης και όχι έλλειψη παραγωγής. Οι μονάδες black start και οι πληρωμές ισχύος ανήκουν σε διαφορετικά επίπεδα του συστήματος. Καμία από τις δύο δεν υποκαθιστά τις υπηρεσίες πραγματικού χρόνου που εμποδίζουν να σβήσουν τα φώτα.

Το Μαρόκο αναπτύσσει αποθήκευση και ανανεώσιμες πηγές ενέργειας με τη στήριξη της Παγκόσμιας Τράπεζας (World Bank), όμως ένα εξαγωγικό καλώδιο χρειάζεται και ένα σταθερό, ισορροπημένο δίκτυο προέλευσης, το οποίο η χώρα δεν έχει ακόμη ολοκληρώσει. Αν το καλώδιο κατασκευαστεί κάποτε, οι καταναλωτές και στις δύο πλευρές θα μπορούσαν να ωφεληθούν από φθηνότερη ενέργεια σε ώρες πίεσης, υπό την προϋπόθεση ότι η διαφορά τιμών μεταξύ των δύο αγορών δικαιολογεί επενδύσεις δισεκατομμυρίων. Δεν υπάρχει δημόσια ανάλυση που να το έχει τεκμηριώσει.

Η διασύνδεση με το Μαρόκο έχει στρατηγική σημασία και, σε γενικές γραμμές, τεχνική λογική. Παραμένει όμως οικονομικά ατεκμηρίωτη. Μέχρι να δημοσιοποιηθούν διαχειριστές, διαδρομή και σχέδιο χρηματοδότησης, πρόκειται για διπλωματία μετά το μπλακάουτ, όχι για ενεργειακό σχεδιασμό.