Η Πορτογαλία έφτασε το 60% του Ταμείου Ανάκαμψης

Η Πορτογαλία έχει καταβάλει 13,193 δισ. ευρώ σε εγχώριους δικαιούχους μέσω του εθνικού της σχεδίου ανάκαμψης, του PRR, φθάνοντας στο 60% της εγκεκριμένης αξίας του προγράμματος (Observador). Λίγες ημέρες νωρίτερα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έδωσε προκαταρκτικά το πράσινο φως στο ένατο αίτημα πληρωμής της Λισαβόνας, ανοίγοντας τον δρόμο για ακόμη περίπου 2,321 δισ. ευρώ (ECO). Με διοικητικούς όρους, η επίδοση είναι ισχυρή. Όμως το ευρωπαϊκό Ταμείο Ανάκαμψης μετά την πανδημία μπαίνει πλέον στη φάση όπου το βασικό ερώτημα δεν είναι αν κινείται το χρήμα, αλλά τι πραγματικά αφήνει πίσω του.

Πώς κινείται το χρήμα και πού μπλοκάρει

Ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, γνωστός ως RRF, είναι το βασικό επενδυτικό εργαλείο της ΕΕ μετά την πανδημία. Λειτουργεί διαφορετικά από τα παλαιότερα ευρωπαϊκά ταμεία: η Κομισιόν δεν αποζημιώνει απλώς τιμολόγια εκ των υστέρων, αλλά πληρώνει τις κυβερνήσεις σε δόσεις όταν αποδεικνύουν ότι πέτυχαν προσυμφωνημένους στόχους (European Commission).

Οι στόχοι αυτοί χωρίζονται σε δύο κατηγορίες. Τα «ορόσημα» αφορούν μεταρρυθμιστικά βήματα, όπως η ψήφιση ενός νόμου, ενώ οι «ποσοτικοί στόχοι» μετρούν απτά αποτελέσματα, για παράδειγμα πόσες κατοικίες παραδόθηκαν. Αν επιτευχθούν, η δόση καταβάλλεται. Αν όχι, η ροή των χρημάτων σταματά.

Το ποσό των 13,193 δισ. ευρώ στην περίπτωση της Πορτογαλίας λέει περισσότερα απ’ όσα φαίνονται με την πρώτη ματιά. Δεν αφορά μόνο χρήματα που μεταφέρθηκαν από τις Βρυξέλλες στη Λισαβόνα, αλλά ποσά που έφθασαν πράγματι σε επιχειρήσεις, δήμους και δημόσιους φορείς μέσα στη χώρα. Σύμφωνα με το πρακτορείο EFE, η Πορτογαλία θα έχει λάβει περίπου 17,23 δισ. ευρώ από τον RRF εφόσον συνυπολογιστεί η ένατη δόση, δηλαδή περίπου 78,7% της συνολικής κατανομής της (Infobae/EFE).

Η απόσταση ανάμεσα στα δύο μεγέθη είναι η ουσία της υπόθεσης. Ένα ποσό μπορεί να φθάσει στη Λισαβόνα, να συμβασιοποιηθεί με μια κατασκευαστική εταιρεία και παρ’ όλα αυτά να μην έχει ακόμη μετατραπεί σε σχολείο που λειτουργεί ή σε ψηφιακό σύστημα που χρησιμοποιείται. Κάθε χώρα της ΕΕ αντιμετωπίζει αυτό το πρόβλημα στην αλυσίδα υλοποίησης. Στην Πορτογαλία το κενό είναι μικρότερο από ό,τι αλλού, αλλά δεν έχει εξαφανιστεί.

Η Ισπανία δείχνει ότι οι όροι ακόμη ισχύουν

Η Ισπανία δείχνει στην πράξη πώς λειτουργεί η αιρεσιμότητα του μηχανισμού. Οι Βρυξέλλες ενέκριναν μόνο εν μέρει την έκτη πληρωμή της Μαδρίτης: 51 ορόσημα κρίθηκαν ολοκληρωμένα, αλλά τρεις στόχοι δεν επετεύχθησαν. Το αποτέλεσμα ήταν να παρακρατηθούν 537 εκατ. ευρώ λόγω καθυστερήσεων στην δίγλωσση επαγγελματική κατάρτιση, στις υπηρεσίες τηλεφροντίδας και στη στήριξη ευάλωτων ομάδων (El País).

Η Κομισιόν μπορεί να εγκρίνει το μεγαλύτερο μέρος μιας δόσης και να παγώσει το υπόλοιπο. Αυτή η δυνατότητα μερικής πληρωμής είναι που κρατά ουσιαστικά τα εναπομείναντα πορτογαλικά ορόσημα, ακόμη κι αν οι συνολικοί αριθμοί δείχνουν ευνοϊκοί.

Η Ιταλία, η οποία διαχειρίζεται το μεγαλύτερο σχέδιο ανάκαμψης στην ΕΕ, δείχνει πού μπορεί να ανοίξει περισσότερο το χάσμα μεταξύ δέσμευσης και πραγματικής πληρωμής. Σύμφωνα με ανάλυση, τα ποσά που έχουν δεσμευθεί φθάνουν το 71,9%, όμως οι πραγματικές πληρωμές περιορίζονται στο 41,1%, ενώ τα ολοκληρωμένα έργα αντιστοιχούν σε περίπου 3,7 δισ. ευρώ έναντι 44,9 δισ. ευρώ που παραμένουν σε εξέλιξη (contabilita-pubblica.eu). Οι δήμοι που δεν προλαβαίνουν τις προθεσμίες κινδυνεύουν είτε να χάσουν την ευρωπαϊκή στήριξη είτε να καλύψουν το κόστος από τους δικούς τους προϋπολογισμούς (Corriere Bergamo).

Ο λογαριασμός έρχεται

Οι αριθμοί της Πορτογαλίας αποτυπώνουν πραγματική πρόοδο. Η κληρονομιά όμως του RRF θα κριθεί με αυστηρότερο μέτρο από το ύψος των εκταμιεύσεων. Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο, ο ανεξάρτητος ελεγκτής των δαπανών της ΕΕ, έχει προειδοποιήσει ότι το σύστημα παρακολούθησης του μηχανισμού έχει αδυναμίες και δεν μετρά επαρκώς αν τα ευρωπαϊκά χρήματα δημιούργησαν οφέλη που δεν θα είχαν προκύψει διαφορετικά (ECA SR 13/2024). Από το 2028, η αποπληρωμή του NextGenerationEU, δηλαδή του κοινού δανεισμού που χρηματοδοτεί τον RRF, μπαίνει στον κύκλο του προϋπολογισμού της ΕΕ (ECA Opinion 2026-08).

Οι καθαροί συνεισφορείς, όπως η Γερμανία, αποδέχθηκαν τον κοινό ευρωπαϊκό δανεισμό με την προϋπόθεση ότι θα ήταν προσωρινός, ελεγχόμενος και αποτελεσματικός. Η υψηλή απορρόφηση της Πορτογαλίας ενισχύει αυτό το επιχείρημα. Έως το 2028 όμως, οι κυβερνήσεις θα πρέπει να δείξουν στους ψηφοφόρους όχι μόνο αιτήματα πληρωμής, αλλά σχολεία που λειτουργούν, ψηφιακές υπηρεσίες που χρησιμοποιούνται και μετρήσιμα κέρδη παραγωγικότητας. Αν δεν μπορέσουν, η πολιτική υπόθεση υπέρ μιας επανάληψης του ίδιου πειράματος θα γίνει πολύ δυσκολότερη.