Η Πορτογαλία σώζει 1 δισ. ευρώ

Έξι εβδομάδες πριν από το πρακτικό όριο ολοκλήρωσης των έργων του ευρωπαϊκού Ταμείου Ανάκαμψης, η πορτογαλική κυβέρνηση παραδέχεται ότι κατοικίες, σχολεία και δομές υγείας δεν θα είναι έτοιμα εγκαίρως. Η λύση που επεξεργάζεται δεν είναι η επιστροφή των χρημάτων στις Βρυξέλλες, αλλά η μεταφορά των ανολοκλήρωτων έργων στον επόμενο κύκλο ευρωπαϊκής χρηματοδότησης. Η κίνηση μπορεί να προστατεύσει τους πορτογαλικούς δημοσιονομικούς δείκτες. Δεν θα παραδώσει, όμως, ταχύτερα τις υποδομές που είχαν υποσχεθεί οι αρχές.

Τι έχει καθυστερήσει

Ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας είναι το βασικό επενδυτικό πρόγραμμα της ΕΕ μετά την πανδημία. Δεν λειτουργεί όπως μια κλασική επιχορήγηση, όπου οι Βρυξέλλες αποζημιώνουν δαπάνες μία προς μία. Κάθε χώρα συμφώνησε σε συγκεκριμένες δεσμεύσεις — να ψηφίσει έναν νόμο, να κατασκευάσει ορισμένο αριθμό κατοικιών, να ψηφιοποιήσει μια υπηρεσία — και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκταμιεύει χρήματα μόνο αφού ελέγξει ότι οι δεσμεύσεις αυτές τηρήθηκαν (Κανονισμός 2021/241 στο EUR-Lex). Το πρακτικό όριο για την ολοκλήρωση των εκκρεμών έργων είναι η 31η Αυγούστου 2026, ώστε οι Βρυξέλλες να έχουν χρόνο να επαληθεύσουν τα αποτελέσματα πριν από το νομικό κλείσιμο του προγράμματος τον Δεκέμβριο (Ευρωπαϊκή Επιτροπή).

Το πορτογαλικό σχέδιο, ύψους 22,2 δισ. ευρώ σε επιχορηγήσεις και δάνεια, βρίσκεται πίσω από το χρονοδιάγραμμα. Ο υπουργός Μανουέλ Κάστρο Αλμέιδα αναγνωρίζει πλέον ότι έργα σε στέγαση, εκπαίδευση, υγεία και δημοτικές υποδομές δεν θα προλάβουν την προθεσμία του Αυγούστου (Observador).

Έως τον Μάρτιο, η Πορτογαλία είχε δαπανήσει μόλις 8,1% του αναθεωρημένου στόχου δαπανών για το 2026, που ανέρχεται σε 11,4 δισ. ευρώ, σύμφωνα με την UTAO, το ανεξάρτητο δημοσιονομικό όργανο του πορτογαλικού Κοινοβουλίου. Για να καλύψει το υπόλοιπο, θα έπρεπε να δαπανήσει μέσα σε εννέα μήνες περισσότερα από όσα δαπάνησε συνολικά στα πέντε χρόνια από την έναρξη του προγράμματος (ECO). Ανεξάρτητη παρακολούθηση κατατάσσει περίπου το ένα τρίτο των επενδύσεων σε κρίσιμη ή προβληματική κατάσταση (Notícias de Viana).

Η παράκαμψη και το κόστος της

Η κυβέρνηση θέλει έναν νέο νόμο, ένα «διάταγμα συνέχειας», που θα επιτρέπει στα ανολοκλήρωτα έργα του Ταμείου Ανάκαμψης να συνεχιστούν είτε μέσω του PT2030, δηλαδή του επόμενου πορτογαλικού κύκλου ευρωπαϊκής χρηματοδότησης, είτε μέσω του εθνικού προϋπολογισμού. Αυτό προϋποθέτει αλλαγές σε κανόνες που υπάρχουν ακριβώς για να αποτρέπουν τη διπλή χρηματοδότηση του ίδιου έργου. Ο Κάστρο Αλμέιδα υποστηρίζει ότι, χωρίς αυτή την έξοδο κινδύνου, η Πορτογαλία θα μπορούσε να υποχρεωθεί να επιστρέψει στις Βρυξέλλες πάνω από 1 δισ. ευρώ (ECO).

Για να επιταχυνθούν οι διαδικασίες πριν από τον Αύγουστο, οι υπουργοί θέλουν επίσης να αυξήσουν από τις 950.000 ευρώ στα 10 εκατ. ευρώ το όριο δαπανών πάνω από το οποίο απαιτείται προληπτική έγκριση από το πορτογαλικό Ελεγκτικό Συνέδριο. Αντί να ελέγχει τις συμβάσεις πριν δεσμευθούν τα χρήματα, το δικαστήριο θα τις ελέγχει εκ των υστέρων. Η απάντησή του ήταν σαφής: μόνο το 2025, οι προληπτικοί έλεγχοι απέτρεψαν αδικαιολόγητες δαπάνες ύψους 159,4 εκατ. ευρώ (Jornal Económico). Αν κινηθείς ταχύτερα, αυξάνεις τον κίνδυνο σπατάλης. Αν κρατήσεις τους ελέγχους, κινδυνεύεις να χάσεις ευρωπαϊκά κονδύλια λόγω προθεσμιών.

Η Πορτογαλία δεν είναι η μόνη χώρα που πιέζεται. Η Ισπανία διαπραγματεύεται με τις Βρυξέλλες ώστε να διατηρήσει αδιάθετα υπόλοιπα του Ταμείου Ανάκαμψης και να τα ανακατευθύνει εντός του ίδιου πεδίου πολιτικής, έχοντας ήδη αντλήσει το 76% των διαθέσιμων πόρων (El Español, Plan de Recuperación). Η Ρουμανία αντιμετωπίζει διαφορετικό πρόβλημα: πάνω από 4,5 δισ. ευρώ κινδυνεύουν επειδή έξι μεταρρυθμιστικοί νόμοι έχουν μπλοκάρει σε πολιτικό αδιέξοδο (Digi24). Στην Πορτογαλία το εμπόδιο είναι η ταχύτητα της κατασκευής. Στη Ρουμανία είναι αν το Κοινοβούλιο θα νομοθετήσει καν.

Ποιος πληρώνει τη μεταφορά

Αν η παράκαμψη γίνει δεκτή, η Πορτογαλία προστατεύει τον βαθμό απορρόφησης, δηλαδή το ποσοστό των ευρωπαϊκών κονδυλίων που μια κυβέρνηση μπορεί να εμφανίσει ως επιτυχώς αξιοποιημένο. Οι εργολάβοι διατηρούν τη ροή πληρωμών τους. Οι δήμοι βλέπουν έργα να επιβιώνουν, αντί να ακυρώνονται επειδή χάθηκε μια προθεσμία. Στη Μάφρα, όπου ένα ηχητικό αρχείο αξίας 4,5 εκατ. ευρώ και μονάδες στέγασης έχουν επισημανθεί ως προβληματικά έργα, αυτή η συνέχεια έχει πρακτική σημασία (Jornal de Mafra).

Οι πολίτες, όμως, θα συνεχίσουν να περιμένουν τα σπίτια, τα ιατρεία και τις αίθουσες διδασκαλίας που τους υποσχέθηκαν. Για μια οικογένεια που περιμένει κοινωνική κατοικία ή για μια πόλη που υπολογίζει σε ένα νέο κέντρο υγείας, η διαφορά ανάμεσα στο «παραδίδεται έως το 2026» και στο «συνεχίζεται στον επόμενο προϋπολογισμό» δεν είναι λογιστική λεπτομέρεια. Είναι χρόνια καθυστέρησης.

Υπάρχει και δεύτερο κόστος. Τα κονδύλια του PT2030 που θα χρησιμοποιηθούν για να ολοκληρωθούν τα έργα του χθες δεν θα χρηματοδοτήσουν τις επόμενες τοπικές επενδύσεις: συγκοινωνιακές συνδέσεις, πράσινες υποδομές, ψηφιακές αναβαθμίσεις στις οποίες υπολόγιζαν οι δήμοι από εκείνον τον κύκλο.

Το Ταμείο Ανάκαμψης σχεδιάστηκε ως χρηματοδότηση επίδοσης: οι κυβερνήσεις πληρώνονται για αποτελέσματα, όχι για προσπάθεια. Η Πορτογαλία αναζητεί τρόπο να προστατεύσει τους αριθμούς χωρίς να έχει ολοκληρώσει τα κτίρια. Αυτό μπορεί να αποδειχθεί νομικά εφικτό. Δεν είναι, όμως, το ίδιο με την παράδοση έργων.