Η Πορτογαλία ξεκλειδώνει 2,3 δισ. ευρώ

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έδωσε θετική προκαταρκτική αξιολόγηση στο ένατο αίτημα πληρωμής της Πορτογαλίας από τον Μηχανισμό Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, το μεταπανδημικό ταμείο της ΕΕ που εκταμιεύει χρήματα μόνο αφού οι κυβερνήσεις αποδείξουν ότι υλοποίησαν τις μεταρρυθμίσεις και τις επενδύσεις που είχαν συμφωνήσει. Η πληρωμή ανέρχεται σε περίπου 2,3 δισ. ευρώ (Observador, ECO). Μετά την εκταμίευση, η Πορτογαλία θα έχει λάβει περίπου 17,2 δισ. ευρώ από το συνολικό σχέδιο των 22 δισ. ευρώ, με μόνο ένα τελευταίο αίτημα να απομένει (Infobae/EFE).

Η Λισαβόνα κινείται ταχύτερα από τις περισσότερες χώρες στο πρόγραμμα. Η ταχύτητα όμως στην εκπλήρωση οροσήμων δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι τα χρήματα βελτίωσαν την καθημερινότητα. Το πραγματικό τεστ για το μεγαλύτερο μεταπανδημικό πείραμα δαπανών της ΕΕ βρίσκεται ακριβώς σε αυτό το κενό: ανάμεσα σε όσα μπορούν να πιστοποιήσουν οι Βρυξέλλες και σε όσα τελικά βιώνουν οι πολίτες.

Πώς ρέει το χρήμα στην πράξη

Ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας λειτουργεί σαν σύμβαση επίδοσης. Οι κυβερνήσεις συμφώνησαν με τις Βρυξέλλες σχέδια που περιλαμβάνουν συγκεκριμένα ορόσημα, όπως την ψήφιση ενός νόμου ή τη δημιουργία μιας υπηρεσίας, και στόχους, όπως τον αριθμό κτιρίων που ανακαινίζονται ή επιχειρήσεων που στηρίζονται. Η Επιτροπή ελέγχει αν κάθε βήμα ολοκληρώθηκε πριν αποδεσμεύσει τα χρήματα και μπορεί να αναστείλει πληρωμές όταν οι όροι δεν πληρούνται (Κανονισμός (ΕΕ) 2021/241). Ο κανονισμός θέτει και δεσμευτικά ελάχιστα όρια: τουλάχιστον 37 τοις εκατό των δαπανών πρέπει να κατευθύνεται σε κλιματικούς στόχους και τουλάχιστον 20 τοις εκατό σε ψηφιακά έργα.

Πρόκειται για ουσιαστική αλλαγή σε σχέση με παλαιότερα ευρωπαϊκά κονδύλια, όπου η χρηματοδότηση συχνά βασιζόταν στην επιλεξιμότητα: υπέβαλλες μια έγκυρη αίτηση και πληρωνόσουν. Στην περίπτωση της ένατης πληρωμής, η Πορτογαλία τεκμηρίωσε την ολοκλήρωση 51 συμφωνημένων βημάτων πριν οι Βρυξέλλες ανάψουν το πράσινο φως.

Ο μηχανισμός έχει όμως ένα τυφλό σημείο. Η Επιτροπή μπορεί να ελέγξει αν ψηφίστηκε ένας νόμος ή αν επιτεύχθηκε ένας αριθμητικός στόχος. Είναι πολύ δυσκολότερο να αποδείξει ότι τα ίδια βήματα αύξησαν την παραγωγικότητα, βοήθησαν φτωχότερες περιφέρειες να συγκλίνουν ή δημιούργησαν επενδύσεις που δεν θα γίνονταν ούτως ή άλλως. Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο συνεχίζει να εξετάζει κατά πόσο το μοντέλο μετρά αξιόπιστα τα πραγματικά αποτελέσματα (ECA).

Ποιος παίρνει τι, και ποιος περιμένει

Τα στοιχεία παρακολούθησης της Πορτογαλίας δείχνουν πού καταλήγουν τα χρήματα. Οι επιχειρήσεις έλαβαν 4,6 δισ. ευρώ, οι δημόσιοι φορείς 2,7 δισ. ευρώ, οι δήμοι 2,1 δισ. ευρώ και τα νοικοκυριά μόλις 328 εκατ. ευρώ (HR Portugal). Τα νοικοκυριά μπορεί να ωφελούνται έμμεσα, μέσα από ανακαινισμένα σχολεία ή ισχυρότερες επιχειρήσεις, αλλά οι άμεσες ροές κατευθύνονται κυρίως σε θεσμούς και εταιρείες.

Ακόμη και οι δικαιούχοι που εντάσσονται στον σχεδιασμό συναντούν τριβές. Πορτογαλικές επιχειρήσεις εξακολουθούσαν να έχουν απαιτήσεις άνω του 1 δισ. ευρώ κοντά στην προθεσμία της 30ής Ιουνίου για τα έργα, παρότι οι συμβασιοποιημένες εργασίες τους είχαν ολοκληρωθεί περίπου κατά 90 τοις εκατό (The Portugal Brief). Ένα ορόσημο μπορεί να εγκριθεί στις Βρυξέλλες, ενώ ο ανάδοχος στη Λισαβόνα εξακολουθεί να χρηματοδοτεί το έργο από τη δική του ρευστότητα.

Το μοτίβο είναι γνώριμο. Οι οργανισμοί που μπορούν να σηκώσουν γραφειοκρατία και προθεσμίες, δηλαδή οι μεγάλες επιχειρήσεις και οι κεντρικές κρατικές υπηρεσίες, προχωρούν πρώτοι. Τα σύνθετα τοπικά έργα, όπως νοσοκομεία, σχολεία και περιφερειακές υποδομές, είναι πιο εκτεθειμένα σε καθυστερήσεις και πολιτική αδράνεια.

Όταν οι όροι κοστίζουν

Δύο άλλες χώρες δείχνουν τι συμβαίνει στα άκρα του ίδιου μοντέλου. Η έκτη πληρωμή της Ισπανίας εγκρίθηκε εν μέρει, σε ύψος περίπου 7 δισ. ευρώ, αλλά 537 εκατ. ευρώ παρέμειναν σε αναστολή επειδή τρεις στόχοι δεν πιστοποιήθηκαν (El País). Η μερική αναστολή έχει σημασία επειδή δείχνει ότι ο μηχανισμός μπορεί πράγματι να κρατήσει πίσω χρήματα, όχι απλώς να εγκρίνει τα πάντα τυπικά.

Η Ρουμανία δείχνει το ανθρώπινο κόστος. Η μη επίτευξη οροσήμων για τη διακυβέρνηση των κρατικών επιχειρήσεων και τη συνταξιοδοτική μεταρρύθμιση οδήγησε σε οριστική απώλεια περίπου 459 εκατ. ευρώ (Știrile ProTV). Μόνο στην επαρχία Κωνστάντζα, 60 έργα συνολικής αξίας σχεδόν 150 εκατ. ευρώ έχασαν τη χρηματοδότησή τους, μεταξύ αυτών και ένα νοσοκομείο 93 εκατ. ευρώ (Mediafax). Δεν πλήρωσαν το τίμημα οι πολιτικοί που καθυστέρησαν τις μεταρρυθμίσεις. Το πλήρωσαν οι ασθενείς, οι μαθητές και οι δήμοι.

Ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας απέδειξε ότι μπορεί να πιέσει κυβερνήσεις να νομοθετήσουν και να τεκμηριώσουν την πρόοδο. Το αν αυτή η τεκμηριωμένη παράδοση μεταφράζεται σε υψηλότερη παραγωγικότητα, καλύτερες υπηρεσίες ή πραγματική περιφερειακή σύγκλιση παραμένει το ερώτημα στο οποίο το ίδιο το μοντέλο δεν έχει σχεδιαστεί πλήρως για να απαντήσει.