Πούτιν: στρατός χωρίς νέα έγκριση

Όταν η Σοβιετική Ένωση έστειλε τανκς στην Τσεχοσλοβακία το 1968, επικαλέστηκε την «αδελφική βοήθεια» για να δικαιολογήσει την είσοδο 200.000 στρατιωτών χωρίς πρόσκληση. Το δόγμα δεν χρειαζόταν νομική επένδυση· αρκούσαν η ωμή ισχύς και ένα πειθαρχημένο Σύμφωνο της Βαρσοβίας. Η Ρωσία του Βλαντίμιρ Πούτιν κινείται διαφορετικά. Στις 25 Μαΐου, ο Ρώσος πρόεδρος υπέγραψε νόμο που τροποποιεί δύο ομοσπονδιακά νομοθετήματα και του δίνει μονομερή εξουσία να αναπτύσσει ένοπλες δυνάμεις στο εξωτερικό όταν Ρώσοι πολίτες αντιμετωπίζουν «σύλληψη, κράτηση ή ποινική δίωξη» από δικαστήρια που η Μόσχα δεν αναγνωρίζει. Η Δούμα, η κάτω βουλή του ρωσικού κοινοβουλίου, τον ενέκρινε με 381-0. Το Συμβούλιο της Ομοσπονδίας, η άνω βουλή, τον ψήφισε ομόφωνα (Kyiv Independent, Meduza). Ο νόμος τέθηκε σε ισχύ μέσα σε λίγες ημέρες.

Με αυτόν τον τρόπο ολοκληρώνεται ένας μηχανισμός που η Ρωσία έχει ήδη δοκιμάσει τρεις φορές: στη Γεωργία το 2008, στην Κριμαία το 2014 και στην ανατολική Ουκρανία το 2022. Πρώτα η Μόσχα μοιράζει διαβατήρια, μετά καταγγέλλει διώξεις και στο τέλος παρεμβαίνει.

Η διαδρομή από το διαβατήριο στην επέμβαση

Η επιχειρησιακή λογική του νόμου στηρίζεται σε ένα παράλληλο εργαλείο: τη μαζική χορήγηση ρωσικής υπηκοότητας σε πληθυσμούς που η Μόσχα σκοπεύει να «προστατεύσει». Εννέα ημέρες πριν υπογράψει τον στρατιωτικό νόμο, ο Πούτιν είχε υπογράψει χωριστό διάταγμα που καταργεί όλες τις συνήθεις προϋποθέσεις πολιτογράφησης για τους κατοίκους της Υπερδνειστερίας, της αποσχισθείσας περιοχής της Μολδαβίας που στηρίζεται από τη Ρωσία. Ούτε προϋπόθεση διαμονής, ούτε εξέταση γλώσσας, ούτε τεστ ιστορίας (Meduza). Το Ινστιτούτο Λάνσινγκ εκτίμησε ότι πρόκειται για «έναν συνεκτικό μηχανισμό υβριδικού πολέμου» που «συμπληρώνει άμεσα» τον νόμο περί ανάπτυξης στρατευμάτων (Lansing Institute).

Με βάση το προηγούμενο ρωσικό δίκαιο, κάθε αποστολή δυνάμεων στο εξωτερικό απαιτούσε την έγκριση του Συμβουλίου της Ομοσπονδίας. Στην Κριμαία ο Πούτιν παρέκαμψε τον κανόνα στην πράξη, αλλά τήρησε τον τύπο. Ο νέος νόμος αφαιρεί πλήρως αυτή την προϋπόθεση για επιχειρήσεις «προστασίας πολιτών», μετατρέποντας την απόφαση σε αποκλειστικά προεδρική αρμοδιότητα (United24 Media).

Η διατύπωση του νόμου στοχεύει δικαστήρια «στα οποία η Ρωσία δεν συμμετέχει». Αυτό περιγράφει με ακρίβεια τόσο το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο όσο και το Ειδικό Δικαστήριο για το Έγκλημα της Επίθεσης. Τριάντα τέσσερα κράτη του Συμβουλίου της Ευρώπης υπέγραψαν τη σύσταση του δικαστηρίου στο Κισινάου στις 15 Μαΐου, δέκα ημέρες πριν ο Πούτιν υπογράψει τον στρατιωτικό νόμο (Euronews).

Δύο Ευρώπες, δύο εκτιμήσεις κινδύνου

Οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες αντιδρούν με εντελώς διαφορετικό βαθμό ανησυχίας. Η Εσθονία κάλεσε στις 21 Μαΐου τον επιτετραμμένο της Ρωσίας, απέλασε έναν έφεδρο στρατιωτικό και περιόρισε τις μετακινήσεις Ρώσων διπλωματών (υπουργείο Εξωτερικών της Εσθονίας). Παράλληλα νομοθετεί απαγόρευση αγοράς ακινήτων από Ρώσους υπηκόους (ERR). Η Φινλανδία ανακοίνωσε ότι από την 1η Ιουνίου θα απορρίπτει ρωσικά διαβατήρια χωρίς βιομετρικά στοιχεία και δεσμεύθηκε στον στόχο του ΝΑΤΟ για αμυντικές δαπάνες ίσες με το πέντε τοις εκατό του ΑΕΠ (Yle). Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο δήλωσε ότι «η απειλή κατά των βαλτικών κρατών σημαίνει απειλή κατά ολόκληρης της Ευρωπαϊκής Ένωσης» (European Parliament).

Η νέα ουγγρική κυβέρνηση του κόμματος Τίσα υπό τον Πέτερ Μάγκιαρ σηματοδοτεί τη μεγαλύτερη τομή. Αφού απέλασε στις 4 Μαΐου τον αξιωματικό της ρωσικής Υπηρεσίας Εξωτερικών Πληροφοριών Άρτουρ Σουσκόφ, κίνηση που η κυβέρνηση Ορμπαν είχε εμποδίσει, η Βουδαπέστη έδειξε ότι είναι έτοιμη να στηρίξει κυρώσεις της ΕΕ σε πρόσωπα τα οποία ο Ορμπαν προστάτευε προσωπικά, μεταξύ τους και ο Πατριάρχης Κύριλλος (Euronews Hungary). Η Ρωσία έχασε ταυτόχρονα και τον αντιπρόσωπο του βέτο της στην ΕΕ και μέρος της υποδομής πληροφοριών της στη Βουδαπέστη.

Η Σλοβακία μένει μόνη. Η κυβέρνηση του Ρόμπερτ Φίτσο δεν εξέδωσε ανακοίνωση για τον νόμο, ενώ αποκαθιστά την παρουσία Ρώσων διπλωματών και στρατιωτικών ακολούθων που είχαν απελάσει οι προκάτοχοί της (Denník N). Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο απάντησε με ψήφο 347-165, απειλώντας με ενεργοποίηση του μηχανισμού αιρεσιμότητας, δηλαδή του εργαλείου της ΕΕ που παγώνει πόρους προς κυβερνήσεις οι οποίες υπονομεύουν το κράτος δικαίου. Για τη Μπρατισλάβα, αυτό θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο δισεκατομμύρια ευρώ (Aktuality.sk).

Το κενό του ΝΑΤΟ

Ο πρόεδρος της Τσεχίας Πετρ Πάβελ περιέγραψε καθαρότερα το δομικό πρόβλημα: η Ρωσία έχει «αναπτύξει έναν τρόπο συμπεριφοράς που σχεδόν φθάνει στο κατώφλι του Άρθρου 5, αλλά μένει πάντοτε λίγο πιο κάτω» (Novinky.cz). Μια επιχείρηση «προστασίας πολιτών», περιορισμένη, διαψεύσιμη και παρουσιασμένη ως ανθρωπιστική, αξιοποιεί ακριβώς αυτή την ασάφεια. Το δόγμα που υιοθέτησε το ΝΑΤΟ στη Σύνοδο της Βαρσοβίας το 2016 επιτρέπει να θεωρηθούν οι υβριδικές επιθέσεις λόγος ενεργοποίησης της συλλογικής άμυνας, δηλαδή του Άρθρου 5. Ωστόσο, η Συμμαχία έχει αντιμετωπίσει ακόμη και φυσικές παραβιάσεις εναέριου χώρου ως ζητήματα διαβούλευσης, στο πλαίσιο του Άρθρου 4, όχι ως αφορμές συλλογικής άμυνας.

Κανένας θεσμός του ΝΑΤΟ δεν έχει παρουσιάσει ειδική απάντηση σε αυτή τη διαδρομή από την πολιτογράφηση στην επέμβαση. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ετοιμάζει το 21ο πακέτο κυρώσεων. Η ανατολική επιχείρηση επιτήρησης του ΝΑΤΟ ενσωματώνει τα συστήματα αντιαεροπορικής άμυνας κατά μήκος της ανατολικής πτέρυγας. Όμως το κρίσιμο ερώτημα παραμένει θεσμικά αναπάντητο: σε ποιο σημείο η διανομή διαβατηρίων σε ξένο πληθυσμό συνιστά προετοιμασία επίθεσης; Με περίπου 78.000 Ρώσους πολίτες στην Εσθονία και 40.000 στη Λετονία (Kyiv Independent), το ερώτημα κάθε άλλο παρά θεωρητικό είναι.

Η Ρωσία ψήφισε αυτούς τους νόμους δημόσια, μέσα σε δώδεκα εβδομάδες, χωρίς ούτε μία αρνητική ψήφο. Η ευρωπαϊκή απάντηση ακόμη διαμορφώνεται.