Ο επανεξοπλισμός σπρώχνει το χρέος στο 91.2%

Το δημόσιο χρέος της ευρωζώνης θα φθάσει φέτος το 90,2% του ΑΕΠ και θα συνεχίσει να αυξάνεται έως το 91,2% το 2027, σύμφωνα με τις εαρινές προβλέψεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Η πορεία αυτή είναι δυσμενέστερη από εκείνη που προέβλεπαν οι Βρυξέλλες το περασμένο φθινόπωρο. Η σύγκρουση ανάμεσα στην ευρωπαϊκή στροφή προς τον επανεξοπλισμό και στα δημοσιονομικά όρια της Ένωσης έχει ήδη περάσει από τη θεωρία στους φετινούς προϋπολογισμούς.

Το μέγεθος του κινδύνου φάνηκε καθαρότερα στην άτυπη σύνοδο των υπουργών Οικονομικών της ΕΕ στη Λευκωσία την περασμένη εβδομάδα. Ο Άλεξ Πιενκόφσκι του ΔΝΤ παρουσίασε ένα σενάριο σύμφωνα με το οποίο, αν οι κυβερνήσεις δεν προχωρήσουν σε καμία δημοσιονομική προσαρμογή, το χρέος της μέσης ευρωπαϊκής χώρας θα φθάσει το 130% του ΑΕΠ έως το 2040 (Athens Times, Asharq Al-Awsat). Ο αριθμός λειτουργεί ως προειδοποίηση για το κόστος της αδράνειας: δείχνει μαθηματικά τι συμβαίνει όταν οι αμυντικοί προϋπολογισμοί αυξάνονται χωρίς αντίστοιχες περικοπές ή νέα έσοδα αλλού (Cyprus Mail).

Η αριθμητική του επανεξοπλισμού

Ο μηχανισμός είναι γνωστός. Ανάλυση του ΔΝΤ για προηγούμενους κύκλους αύξησης των αμυντικών δαπανών, που δημοσιεύθηκε στο World Economic Outlook του Απριλίου, καταγράφει ένα σταθερό μοτίβο: όταν μια χώρα μπαίνει σε παρατεταμένη φάση επανεξοπλισμού, διάρκειας άνω των δυόμισι ετών, οι στρατιωτικές δαπάνες αυξάνονται κατά περίπου 2,7 ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ. Περίπου τα δύο τρίτα αυτής της αύξησης χρηματοδοτούνται με δανεισμό και όχι με περικοπές σε άλλες δαπάνες. Το δημόσιο χρέος ανεβαίνει κατά περίπου 7 ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ μέσα σε τρία χρόνια.

Το αναθεωρημένο δημοσιονομικό πλαίσιο της Ευρώπης, το Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης, δηλαδή το σύνολο κανόνων για τα ελλείμματα και το χρέος που δεσμεύει τα κράτη-μέλη, υποτίθεται ότι θα διαχειριζόταν τέτοιες πιέσεις. Πέρυσι η ΕΕ δημιούργησε μια «εθνική ρήτρα διαφυγής», επιτρέποντας στις χώρες να υπερβούν προσωρινά τα όρια δαπανών έως και κατά 1,5% του ΑΕΠ ετησίως για την άμυνα. Μέχρι στιγμής την έχουν ενεργοποιήσει 17 κράτη-μέλη, από τη Γερμανία έως την Ελλάδα.

Η ρήτρα, όμως, βοηθά κυρίως τις χώρες που βρίσκονταν ήδη κοντά στους κανόνες. Η Γαλλία και η Ιταλία, η δεύτερη και η τρίτη μεγαλύτερη οικονομία της Ευρώπης, δεν έχουν υποβάλει αίτημα. Θέλουν να αυξήσουν τις αμυντικές δαπάνες, αλλά οι αριθμοί δεν το επιτρέπουν. Η Γαλλία έχει έλλειμμα περίπου 5,5% του ΑΕΠ και η Ιταλία περίπου 7,4% (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Και οι δύο βρίσκονται ήδη στη διαδικασία υπερβολικού ελλείμματος της ΕΕ, τη θεσμική διαδικασία επιτήρησης για χώρες που παραβιάζουν το όριο του 3%. Όταν ένα κράτος βρίσκεται ήδη στο διπλάσιο του επιτρεπόμενου ελλείμματος, ο πρόσθετος χώρος του 1,5% δεν λύνει το πρόβλημα.

Ποιος μπορεί να δανειστεί και ποιος όχι

Η Γερμανία, με αφετηρία χρέος περίπου 64% του ΑΕΠ, μπορεί να δανειστεί για την άμυνα χωρίς να ξεφύγει από διαχειρίσιμα όρια. Το χρέος της προβλέπεται να φθάσει μόλις το 68% το 2027 (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Σε ανάλογη θέση βρίσκονται οι χώρες της Βαλτικής, η Πολωνία και οι σκανδιναβικές οικονομίες.

Το γαλλικό χρέος, αντίθετα, προβλέπεται να ξεπεράσει το 120% του ΑΕΠ έως το 2027 (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Το ιταλικό θα φθάσει το 139,2% (EUNews). Και οι δύο χώρες έχουν ενταχθεί στα δάνεια του νέου ευρωπαϊκού μηχανισμού για την κοινή αμυντική προμήθεια, της Δράσης Ασφάλειας για την Ευρώπη, μέσω του οποίου η ΕΕ δανείζεται συλλογικά 150 δισ. ευρώ και τα επαναδανείζει στα κράτη-μέλη με χαμηλό κόστος (Συμβούλιο της ΕΕ). Οι όροι είναι ευνοϊκοί, αλλά τα δάνεια εξακολουθούν να εγγράφονται στο εθνικό χρέος.

Έτσι, το δημοσιονομικό πλαίσιο αφήνει τις πιο εκτεθειμένες χώρες εγκλωβισμένες και επιβραβεύει εκείνες που είχαν ήδη περιθώριο. Όπως σημειώνει το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Εξωτερικών Σχέσεων, αυτό είναι το δημοσιονομικό ρήγμα που η ΕΕ δεν έχει ακόμη κλείσει.

Ο πολιτικός λογαριασμός

Η σύνοδος της Λευκωσίας δεν κατέληξε σε συμφωνία για κοινό ευρωπαϊκό δανεισμό υπέρ της άμυνας, ούτε σε αναθεώρηση των δημοσιονομικών στόχων, ούτε σε νέο εργαλείο για τις χώρες με υψηλό χρέος. Το ίδιο το ΔΝΤ υπέδειξε ότι η άμυνα, η ενεργειακή ασφάλεια και η καινοτομία έχουν χαρακτηριστικά ευρωπαϊκών δημόσιων αγαθών, αφήνοντας να εννοηθεί ότι η συλλογική χρηματοδότηση έχει οικονομική λογική. Το διατύπωσε, όμως, ως μία επιλογή δίπλα στις διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις και τη δημοσιονομική προσαρμογή, αποφεύγοντας να δώσει συνταγή.

Το ινστιτούτο Bruegel έχει ήδη καταλήξει ότι οι αναθεωρημένοι δημοσιονομικοί κανόνες χρειάζονται νέα αναθεώρηση. Ο ΟΟΣΑ προειδοποιεί ότι οι αμυντικές δαπάνες δίνουν βραχυπρόθεσμη ώθηση στην οικονομία, αλλά αυξάνουν τη μακροπρόθεσμη δημοσιονομική πίεση χωρίς να θεραπεύουν τα βαθύτερα προβλήματα ανάπτυξης.

Το ερώτημα που δεν απαντήθηκε στη Λευκωσία θα καθορίσει την επόμενη δεκαετία της Ευρώπης: ποιος πληρώνει για την ασφάλεια και ποιες δαπάνες θα περιοριστούν όταν φθάσει ο λογαριασμός; Ανάμεσα στις ρήτρες διαφυγής και στις διαδικασίες υπερβολικού ελλείμματος, οι εκλεγμένες κυβερνήσεις θα χρειαστεί να αποφασίσουν ποιες δημόσιες υπηρεσίες θα συρρικνωθούν. Μέχρι στιγμής, καμία δεν έχει πιεστεί να πει ποιες θα είναι αυτές.