Η Ρουμανία ρισκάρει 100 εκατ. ευρώ για τον λιγνίτη

Η Ρουμανία επιλέγει να κρατήσει σε λειτουργία τρεις λιγνιτικές μονάδες πέρα από την προθεσμία της 31ης Αυγούστου 2026, την οποία είχε συμφωνήσει με τις Βρυξέλλες ως αντάλλαγμα για πόρους από το ευρωπαϊκό Ταμείο Ανάκαμψης. Στις 28 Αυγούστου, η κυβέρνηση ενέκρινε μνημόνιο με το οποίο παρατείνεται η λειτουργία των μονάδων Craiova 1 και 2 έως τα μέσα του 2027 και της Turceni 5 έως τις αρχές του 2028 (Libertatea, Spotmedia). Την ίδια ημέρα, ο Πορτογάλος υπουργός Κάστρο Αλμέιντα ανακοίνωνε ότι το πορτογαλικό σχέδιο ανάκαμψης έχει «ολοκληρωθεί πλήρως» (Observador, RTP). Ίδιο πρόγραμμα, ίδια τελική προθεσμία, αντίθετη κατάληξη.

Πώς πληρώνει το Ταμείο Ανάκαμψης και γιατί η χρονική στιγμή μετράει

Ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, δηλαδή το μεταπανδημικό πρόγραμμα δαπανών της ΕΕ με πόρους εκατοντάδων δισ. ευρώ για τα κράτη-μέλη, δεν λειτουργεί ως απλή επιστροφή δαπανών. Οι κυβερνήσεις δεσμεύονται εκ των προτέρων σε συγκεκριμένες μεταρρυθμίσεις και επενδύσεις, αποδεικνύουν ότι τις ολοκλήρωσαν και μόνο τότε εκταμιεύονται τα χρήματα (EUR-Lex, Συμβούλιο της ΕΕ). Η Ρουμανία είχε δεσμευθεί να θεσπίσει νόμο που κατοχυρώνει την έξοδο από τον άνθρακα και να αποσύρει φυσικά μονάδες άνθρακα και λιγνίτη έως τις 31 Αυγούστου 2026 (Agerpres).

Η Ρουμανία παραβίασε και τις δύο δεσμεύσεις. Το Κοινοβούλιο ενέκρινε τον Αύγουστο τροπολογίες σύμφωνα με τις οποίες οι μονάδες άνθρακα μπορούν να κλείσουν μόνο αφού κατασκευαστεί και τεθεί σε λειτουργία εναλλακτική δυναμικότητα χαμηλών εκπομπών (Agerpres). Αυτό ανατρέπει τον νόμο απανθρακοποίησης που η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε ήδη αξιολογήσει και πληρώσει. Παράλληλα, η κυβερνητική απόφαση να συνεχίσουν να παράγουν ηλεκτρική ενέργεια οι μονάδες Turceni και Craiova παραβιάζει αυτοτελώς τη δέσμευση για φυσικό κλείσιμο. Νωρίτερα μέσα στο έτος, οι Βρυξέλλες είχαν ήδη απορρίψει σχήμα με το οποίο το Βουκουρέστι μείωνε τη δηλωμένη αδειοδοτημένη ισχύ στα χαρτιά, χωρίς να κλείνει στην πράξη μονάδες (Economica.net).

Με βάση το άρθρο 24 του κανονισμού για τον Μηχανισμό Ανάκαμψης, η διαδικασία επιβολής δεν έχει τη μορφή προστίμου. Η Επιτροπή αναστέλλει το σύνολο ή μέρος μιας πληρωμής, δίνει στην κυβέρνηση χρόνο να διορθώσει την παράβαση και μειώνει οριστικά το ποσό αν η απόκλιση παραμείνει (EUR-Lex). Ο πρωθυπουργός Ίλιε Μπολοζάν υπολόγισε το κόστος της καθυστέρησης στο κλείσιμο των λιγνιτικών μονάδων έως και στα 100 εκατ. ευρώ (Economica.net), αν και δεν είναι σαφές πώς κατέληξαν οι Βρυξέλλες σε αυτόν τον αριθμό. Σε προηγούμενο στάδιο, η Ρουμανία θα μπορούσε να διορθώσει την παράβαση και να επανυποβάλει το αίτημα. Στην τελική προθεσμία, αυτό το περιθώριο κλείνει: οι οδηγίες της Επιτροπής για το κλείσιμο του προγράμματος απαιτούν την ολοκλήρωση όλων των μέτρων έως τις 31 Αυγούστου, την υποβολή των τελικών αιτημάτων πληρωμής έως τον Σεπτέμβριο και τη νομική τακτοποίηση του προγράμματος έως τον Δεκέμβριο (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Μια αναστολή τώρα μετατρέπεται σε μόνιμη απώλεια.

Η Πορτογαλία δεν εκτέλεσε άψογα. Κράτησε όμως τις Βρυξέλλες μέσα στη διαδικασία.

Η Πορτογαλία δήλωσε ότι ολοκλήρωσε το σχέδιο ανάκαμψης των 21,9 δισ. ευρώ και ετοιμάζει το δέκατο και τελευταίο αίτημα πληρωμής, έχοντας ήδη λάβει περίπου το 79% της κατανομής της (ECO, πορτογαλική κυβέρνηση). Η διαδρομή αυτή δεν ήταν χωρίς συμβιβασμούς. Η Λισαβόνα αναπρογραμμάτισε περίπου 516 εκατ. ευρώ μεταξύ επενδύσεων και κατάργησε 85 ορόσημα, κυρίως μέσω διοικητικών συγχωνεύσεων που είχαν εγκριθεί από τις Βρυξέλλες πριν από την προθεσμία (πορτογαλική κυβέρνηση, Sol). Οι στόχοι για την υγεία και τη στέγαση περιορίστηκαν. Η Πορτογαλία προσαρμόστηκε με άδεια. Η Ρουμανία άλλαξε τους όρους μόνη της.

Ποιος πληρώνει για να μείνει ο λιγνίτης σε λειτουργία

Στο εσωτερικό της Ρουμανίας, οι άμεσοι κερδισμένοι είναι οι λιγνιτικές μονάδες, οι εργαζόμενοί τους και οι πολιτικοί στην ανθρακοφόρο λεκάνη της Ολτένια, οι οποίοι αποφεύγουν ένα απότομο κλείσιμο πριν υπάρξει εναλλακτική δυναμικότητα από φυσικό αέριο και φωτοβολταϊκά (Libertatea). Οι χαμένοι είναι λιγότερο ορατοί, αλλά εξίσου υπαρκτοί. Αν οι Βρυξέλλες περικόψουν πληρωμές, έργα που χρηματοδοτούνται από το Ταμείο Ανάκαμψης θα χάσουν πόρους. Το κενό θα το καλύψουν οι Ρουμάνοι φορολογούμενοι, είτε μέσω υψηλότερου δανεισμού είτε μέσω περικοπών δαπανών (ZF).

Η υπόθεση ξεπερνά τη Ρουμανία, επειδή και άλλα κράτη με εξάρτηση από τον άνθρακα, μεταξύ αυτών η Πολωνία και η Βουλγαρία, έχουν ακόμη δικές τους ενεργειακές δεσμεύσεις στο πλαίσιο του Μηχανισμού Ανάκαμψης (Euronews Poland, Investor.bg). Αν οι Βρυξέλλες δεχθούν μονομερή καθυστέρηση στην τελική ευθεία, το Ταμείο Ανάκαμψης θα γίνει ευκολότερο να αντιμετωπίζεται ως διαπραγματεύσιμο ακόμη και μετά την πληρωμή. Αν μειώσουν την κατανομή της Ρουμανίας, οι τοπικοί φορολογούμενοι θα χρηματοδοτήσουν την πολιτική επιλογή να συνεχίσει να καίγεται λιγνίτης. Ο ακριβής υπολογισμός της Επιτροπής παραμένει ασαφής, αλλά το προηγούμενο είναι καθαρό: τα συμφωνημένα ορόσημα είτε κοστίζουν όταν παραβιάζονται είτε δεν κοστίζουν.