Η Rosatom μένει εκτός κυρώσεων

Η απόφαση μιας γερμανικής μονάδας καυσίμων να κατασκευάζει εξαρτήματα αντιδραστήρων με ρωσική κρατική τεχνολογία δείχνει το κενό που παραμένει στο ευρωπαϊκό καθεστώς κυρώσεων. Η ΕΕ έχει αποκόψει τον ρωσικό άνθρακα, το μεγαλύτερο μέρος του πετρελαίου και μεγάλο τμήμα του φυσικού αερίου, αλλά έχει αφήσει σχεδόν άθικτο το εμπόριο στον πολιτικό πυρηνικό τομέα.

Στις 22 Ιουλίου, η Κάτω Σαξονία ενέκρινε την επέκταση της μονάδας παραγωγής στοιχείων πυρηνικού καυσίμου στο Λίνγκεν, την οποία λειτουργεί θυγατρική της γαλλικής Framatome. Η άδεια επιτρέπει στο εργοστάσιο να παράγει συγκροτήματα καυσίμου για αντιδραστήρες VVER, σοβιετικής σχεδίασης, που εξακολουθούν να ηλεκτροδοτούν μονάδες στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη (Framatome, BMUKN). Η παραγωγή βασίζεται σε άδειες, τεχνολογία και μηχανήματα της TVEL, του βραχίονα πυρηνικού καυσίμου της ρωσικής κρατικής Rosatom.

Γιατί το Βερολίνο ενέκρινε αυτό στο οποίο αντιτίθεται

Το ομοσπονδιακό υπουργείο Περιβάλλοντος δήλωσε ότι δεν είχε νομική βάση για να αρνηθεί την άδεια. Η γερμανική πυρηνική νομοθεσία ρυθμίζει ζητήματα ασφάλειας, όχι γεωπολιτικής, ενώ οι ισχύουσες κυρώσεις της ΕΕ δεν καλύπτουν τη συνεργασία στον πολιτικό πυρηνικό τομέα (BMUKN). Ο υπουργός Περιβάλλοντος της Κάτω Σαξονίας, Κρίστιαν Μάγερ, χαρακτήρισε λανθασμένη τη ρωσική εμπλοκή, αλλά σημείωσε ότι το κρατίδιο ενεργούσε υπό ομοσπονδιακή εποπτεία και δεν μπορούσε να απορρίψει την αίτηση (NDR).

Η έγκριση συνοδεύθηκε από περιορισμούς ασφαλείας: όρια στην πρόσβαση προσωπικού της Rosatom, διαχωρισμό των συστημάτων πληροφορικής και ελέγχους στον εξοπλισμό (ZEIT). Η Γερμανία, με άλλα λόγια, επιχειρεί να διαχειριστεί τη ρωσική παρουσία, όχι να την εξαλείψει.

Το ερώτημα είναι γιατί η ΕΕ δεν έχει κλείσει αυτό το παράθυρο. Η απάντηση είναι διπλή: τεχνική και πολιτική.

Το πυρηνικό καύσιμο δεν είναι εμπόρευμα που αντικαθίσταται όπως το αργό πετρέλαιο. Κάθε συγκρότημα καυσίμου είναι βιομηχανικό εξάρτημα σχεδιασμένο για συγκεκριμένο αντιδραστήρα, αδειοδοτείται από την εθνική ρυθμιστική αρχή και φορτώνεται σε προκαθορισμένο κύκλο. Η Framatome υπολογίζει ότι στην ΕΕ λειτουργούν 19 αντιδραστήρες VVER (Framatome). Η αντικατάσταση του ρωσικής προέλευσης καυσίμου απαιτεί νέα σχέδια, δοκιμαστικά συγκροτήματα και έγκριση ανά μονάδα, διαδικασία που μετριέται σε χρόνια.

Το πολιτικό εμπόδιο είναι πιο απλό. Οι κυρώσεις της ΕΕ απαιτούν ομοφωνία βάσει του άρθρου 31 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση (EUR-Lex). Μία κυβέρνηση αρκεί για να μπλοκάρει ολόκληρο το πακέτο. Ο Ούγγρος υπουργός Εξωτερικών Πέτερ Σιγιάρτο έχει δηλώσει ότι οι πυρηνικές κυρώσεις θα έθεταν σε κίνδυνο την επέκταση του Paks II, έργο υπό τη Rosatom που στηρίζεται από ρωσικό κρατικό δάνειο έως 10 δισ. ευρώ (Agenzia Nova, World Nuclear Association).

Πού βρίσκεται η πραγματική εξάρτηση

Η ρωσική επιρροή δεν είναι ισχυρότερη στο ακατέργαστο ουράνιο, αλλά στα ενδιάμεσα στάδια επεξεργασίας. Σύμφωνα με τον Οργανισμό Εφοδιασμού της Ευρατόμ, η Ρωσία προμήθευσε το 2024 περίπου το 15,6% του φυσικού ουρανίου της ΕΕ, αλλά περίπου το 22,4% των υπηρεσιών μετατροπής, δηλαδή της διαδικασίας που μετατρέπει το μετάλλευμα ουρανίου σε αέριο κατάλληλο για εμπλουτισμό, και το 23,5% των υπηρεσιών εμπλουτισμού, όπου αυξάνεται η συγκέντρωση του σχάσιμου υλικού ώστε να μπορεί να τροφοδοτήσει έναν αντιδραστήρα (Euratom Supply Agency, S&P Global). Αυτά τα στάδια αντικαθίστανται δυσκολότερα, επειδή λίγες εγκαταστάσεις διεθνώς μπορούν να τα εκτελέσουν σε μεγάλη κλίμακα.

Οι χώρες που λειτουργούν αντιδραστήρες VVER χωρίζονται σε τρεις κατηγορίες. Η Τσεχία και η Βουλγαρία έχουν ήδη αρχίσει τη μετάβαση: το Τεμελίν παρέλαβε την τελευταία προμήθεια της TVEL στο τέλος του 2024, ενώ η μονάδα 5 του Κοζλοντούι φορτώνει καύσιμο της Westinghouse (Seznam Zprávy, Sega). Η Σλοβακία έχει υπογράψει συμβάσεις για δυτικό καύσιμο, αλλά δεν τις έχει εφαρμόσει πλήρως και στους πέντε αντιδραστήρες της, ενώ η πυρηνική ενέργεια καλύπτει περίπου το 62% της ηλεκτροπαραγωγής της, περιορίζοντας τα περιθώρια διαταραχής (Reuters, World Nuclear Association). Η Ουγγαρία δεν έχει ακόμη αδειοδοτήσει δυτικό καύσιμο για το Paks· τα πρώτα εναλλακτικά συγκροτήματα της Framatome αναμένονται γύρω στο 2028 (Atlatszo).

Η Γαλλία προσθέτει μια δεύτερη διάσταση, από την πλευρά του προμηθευτή. Το Reuters μετέδωσε ότι το 2025 η Γαλλία εισήγαγε από τη Ρωσία το 39% του εμπλουτισμένου ουρανίου της (Reuters). Η Orano, η γαλλική εταιρεία του κύκλου πυρηνικού καυσίμου, προκρίνει φθίνουσες ποσοστώσεις αντί για απότομη διακοπή, ενώ η Framatome μπορεί να κερδίσει συμβόλαια καυσίμου VVER από την επέκταση στο Λίνγκεν. Το Παρίσι εμφανίζεται ταυτόχρονα ως υποστηρικτής της διαφοροποίησης και ως ωφελημένος από τη σημερινή κατάσταση.

Το οικονομικό επιχείρημα υπέρ των προθεσμιών

Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν ήδη δείξει μια ενδιάμεση οδό. Η Ουάσιγκτον απαγόρευσε το 2024 τις εισαγωγές ρωσικού ουρανίου, επιτρέποντας προσωρινές εξαιρέσεις όπου δεν υπάρχουν ακόμη διαθέσιμες εναλλακτικές (Congress). Η ΕΕ δεν έχει παρουσιάσει αντίστοιχη πρόταση, παρά τις δεσμεύσεις του REPowerEU για τερματισμό της ενεργειακής εξάρτησης από τη Ρωσία (European Commission).

Η Westinghouse, η Framatome και οι ευρωπαϊκές δυνατότητες εμπλουτισμού που συνδέονται με την Urenco θα κέρδιζαν συμβόλαια και σαφέστερο λόγο να επενδύσουν σε νέα παραγωγική ικανότητα. Η αβεβαιότητα για τις κινήσεις της ΕΕ ήδη συγκρατεί επενδυτικές αποφάσεις στην Urenco (Reuters). Η Rosatom θα έχανε έσοδα. Η Βουδαπέστη θα έχανε διπλωματικό μοχλό πίεσης.

Μια άμεση και γενική απαγόρευση θα ήταν απερίσκεπτη, καθώς ορισμένοι αντιδραστήρες δεν μπορούν ακόμη να λειτουργήσουν με μη ρωσικό καύσιμο. Η απουσία απαγόρευσης, όμως, κρατά τη Rosatom ενσωματωμένη στην ευρωπαϊκή ενεργειακή υποδομή για ακόμη μία δεκαετία. Τα στοιχεία δείχνουν προς μια τρίτη επιλογή: δεσμευτικές προθεσμίες, προσαρμοσμένες στον χρόνο που χρειάζεται κάθε αντιδραστήρας για να αλλάξει καύσιμο, με εξαιρέσεις μόνο όπου η μετάβαση πράγματι δεν είναι ακόμη εφικτή. Διαφορετικά, η Ευρώπη θα συνεχίσει να επιβάλλει κυρώσεις στη ρωσική ενέργεια και, την ίδια στιγμή, να αδειοδοτεί τη ρωσική πυρηνική συνεργασία.