Ρωσικά αντιτορπιλικά καλύπτουν σκιώδη τάνκερ

Ένα ρωσικό αντιτορπιλικό αγκυροβολεί ανοιχτά του γερμανικού νησιού Φέμαρν. Κορβέτες με πυραύλους κρουζ συνοδεύουν δεξαμενόπλοια που βρίσκονται υπό κυρώσεις στον Κόλπο της Φινλανδίας. Ο αρχηγός του Ναυτικού της Εσθονίας λέει πλέον ότι η νηοψία σε αυτά τα πλοία έχει γίνει υπερβολικά επικίνδυνη. Στη Βαλτική, μια θάλασσα που περιβάλλεται σχεδόν εξ ολοκλήρου από ακτές κρατών του ΝΑΤΟ, η Ρωσία έχει αντιστρέψει τη λογική της αποτροπής: τα πολεμικά της πλοία προστατεύουν τον στόλο δεξαμενόπλοιων που οι ευρωπαϊκές κυρώσεις υποτίθεται ότι θα ακινητοποιούσαν, ενώ τα ευρωπαϊκά ναυτικά υποχωρούν για να αποφύγουν την άμεση αντιπαράθεση.

Τι ενεργοποίησε τις συνοδείες

Στο κέντρο αυτής της αντιπαράθεσης βρίσκεται ο ρωσικός «σκιώδης στόλος»: παλαιά δεξαμενόπλοια, συνήθως με σημαίες ευκαιρίας, που μεταφέρουν ρωσικό πετρέλαιο παρακάμπτοντας τα δυτικά πλαφόν στην τιμή. Η ΕΕ έχει επιβάλει κυρώσεις σε εκατοντάδες τέτοια πλοία μέσα από διαδοχικά πακέτα μέτρων (Ashurst). Άλλο όμως η εγγραφή ενός πλοίου σε κατάλογο κυρώσεων και άλλο η ακινητοποίησή του στη θάλασσα.

Το σημείο καμπής ήρθε τον Δεκέμβριο του 2024, όταν οι φινλανδικές αρχές κατέσχεσαν το δεξαμενόπλοιο Eagle S στον Κόλπο της Φινλανδίας, με την υποψία ότι είχε προκαλέσει ζημιές σε υποθαλάσσια καλώδια (ACLED). Μια σκανδιναβική χώρα είχε ασκήσει πραγματική κρατική εξουσία πάνω σε πλοίο του σκιώδους στόλου. Η Μόσχα απάντησε με στρατιωτική παρουσία. Έως τον Ιούνιο του 2025, η κορβέτα Boiky συνόδευε δεξαμενόπλοια υπό κυρώσεις στη Μάγχη (Naval News). Την άνοιξη του 2026, δύο έως τρία ρωσικά πολεμικά πλοία διατηρούσαν μόνιμη περιπολία στον Κόλπο της Φινλανδίας. Ο αρχηγός του εσθονικού Ναυτικού, Ίβο Βαρκ, δήλωσε ότι ο κίνδυνος κράτησης πλοίων του σκιώδους στόλου είναι πλέον «υπερβολικά υψηλός» (Kyiv Independent).

Ανοιχτά της Γερμανίας, το αντιτορπιλικό Severomorsk πήρε θέση κοντά στο Φέμαρν στις αρχές Μαΐου. Το Βερολίνο απάντησε στέλνοντας το αναγνωριστικό πλοίο Oste, το οποίο κινήθηκε με κλειστό πομποδέκτη. Το γερμανικό υπουργείο Άμυνας αναγνώρισε τον σκοπό της Μόσχας: να «παρακολουθεί και να ασφαλίζει τον δικό της σκιώδη στόλο» (NDR, Der Spiegel).

Η Σουηδία αποτελεί εξαίρεση. Η ακτοφυλακή της πραγματοποιεί από τον Μάρτιο νηοψίες σε πλοία του σκιώδους στόλου κοντά στο Τρέλεμποργκ, χρησιμοποιώντας ως νομική βάση τη νομοθεσία για την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας και όχι τις κυρώσεις (SVT). Η διαφορά είναι ότι η Σουηδία ενεργεί μακριά από τις ρωσικές ναυτικές περιπολίες. Η γεωγραφική απόσταση εξηγεί πολλά.

Το κενό ανάμεσα στον κατάλογο και την επιβολή

Ο σκιώδης στόλος αποκαλύπτει ένα δομικό τυφλό σημείο στην ευρωπαϊκή ασφάλεια. Η ΕΕ μπορεί να χαρακτηρίζει πλοία ως υπό κυρώσεις και να απαγορεύει την πρόσβασή τους σε λιμάνια. Η επιχείρηση Baltic Sentry του ΝΑΤΟ παρακολουθεί τις υποθαλάσσιες υποδομές. Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός για την Ασφάλεια στη Θάλασσα παρέχει δορυφορική επιτήρηση. Κανένας από αυτούς τους θεσμούς δεν έχει την αρμοδιότητα να ανέβει σε ένα πλοίο και να το ελέγξει.

Η εξουσία αυτή ανήκει στις εθνικές ακτοφυλακές, οι οποίες κινούνται στο πλαίσιο της Σύμβασης του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας. Η Σύμβαση δεν αναγνωρίζει την ιδιότητα του «πλοίου υπό κυρώσεις» ως επαρκή λόγο για ακινητοποίηση. Τα ευρωπαϊκά κράτη έχουν αυτοσχεδιάσει, επικαλούμενα ψευδή νηολόγηση ή παραβάσεις ασφαλείας. Η Ρωσία ήδη κλείνει αυτό το παράθυρο, επανανηολογώντας δεξαμενόπλοια του σκιώδους στόλου υπό ρωσική σημαία και αφαιρώντας έτσι το επιχείρημα του «ανεθνικού πλοίου», στο οποίο στηρίζονται πολλές επιχειρήσεις νηοψίας (ACLED).

Τρεις χώρες κρατούν το βέτο

Οι υπουργοί Εξωτερικών των βαλτικών και σκανδιναβικών χωρών υπέγραψαν στα τέλη Μαΐου τη Διακήρυξη του Σόποτ, ζητώντας «αποφασιστικά βήματα», μεταξύ των οποίων πλήρη απαγόρευση των θαλάσσιων υπηρεσιών για τις ρωσικές εξαγωγές ενέργειας (Polish MFA). Το μέτρο που θα είχε το μεγαλύτερο κόστος για τη Μόσχα, δηλαδή μια συνολική απαγόρευση από την ΕΕ στην ασφάλιση, τη μεταφορά και τη συντήρηση πλοίων που μεταφέρουν ρωσικό πετρέλαιο, έχει μπλοκαριστεί από την Ελλάδα, την Κύπρο και τη Μάλτα, χώρες των οποίων οι ναυτιλιακοί κλάδοι έχουν άμεσο οικονομικό συμφέρον (Greek Reporter). Οι αποφάσεις εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ στο πλαίσιο της Κοινής Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφάλειας απαιτούν ομοφωνία, άρα κάθε κράτος μπορεί να ασκήσει βέτο. Το τελευταίο πακέτο κυρώσεων δημιούργησε το νομικό πλαίσιο για την απαγόρευση, αλλά εξάρτησε την ενεργοποίησή της από «ομόφωνη συμφωνία». Στην πράξη, αυτό σημαίνει αναβολή χωρίς σαφές τέλος. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή σχεδιάζει να επαναφέρει το ζήτημα στο επόμενο πακέτο, που αναμένεται στα τέλη Ιουνίου. Δεν υπάρχει επιβεβαιωμένη ένδειξη ότι η ομάδα των χωρών που μπλοκάρουν το μέτρο έχει αλλάξει στάση.

Μια λίμνη με κενό στον πυθμένα

Οι ευρωπαϊκές κυρώσεις σχεδιάστηκαν για να αλλάζουν εμπορικά κίνητρα: να αφαιρούν ασφάλιση και πρόσβαση σε λιμάνια, ώστε η παράκαμψη να γίνεται ασύμφορη. Αυτή η αρχιτεκτονική δεν φτιάχτηκε για ένα περιβάλλον όπου πολεμικά πλοία συνοδεύουν δεξαμενόπλοια υπό κυρώσεις μέσα από ύδατα συμμάχων. Το ΝΑΤΟ παρακολουθεί, αλλά δεν επιβάλλει το δίκαιο των κυρώσεων. Η ΕΕ καταρτίζει καταλόγους, αλλά δεν κάνει νηοψίες. Οι ακτοφυλακές μπορούν να επέμβουν, αλλά βρίσκονται μπροστά στον κίνδυνο ένοπλης αντιπαράθεσης. Το Atlantic Council διαπίστωσε ότι, παρά τη συμβατική υπεροχή του ΝΑΤΟ μετά την ένταξη της Φινλανδίας και της Σουηδίας, η Συμμαχία εξακολουθεί να δυσκολεύεται να αποτρέψει απειλές που μένουν λίγο κάτω από το κατώφλι του ανοιχτού πολέμου (Atlantic Council).

Η Βαλτική υποτίθεται ότι θα γινόταν λίμνη του ΝΑΤΟ. Το αν το καθεστώς κυρώσεων της Ευρώπης θα μείνει νομικό σχήμα στα χαρτιά ή θα αποκτήσει ισχύ πάνω στη θάλασσα εξαρτάται από ένα ερώτημα: μπορεί το επόμενο πακέτο κυρώσεων να σπάσει το μεσογειακό βέτο πριν η ρωσική πρακτική των ναυτικών συνοδειών γίνει μόνιμη;