Ρωσικό drone χτύπησε αποθήκη στο Chernobyl

Στις 02:10 της 7ης Ιουνίου, ρωσικό drone Shahed έπληξε το κτίριο υποδοχής της Κεντρικής Εγκατάστασης Αποθήκευσης Αναλωμένου Πυρηνικού Καυσίμου της Ουκρανίας, μέσα στη ζώνη αποκλεισμού του Τσερνόμπιλ. Πρόκειται για τον χώρο όπου φυλάσσεται καύσιμο που έχει ήδη χρησιμοποιηθεί σε πυρηνικούς αντιδραστήρες. Δεν καταγράφηκε διαρροή ραδιενέργειας. Η μικρή φωτιά που ξέσπασε κατασβέστηκε μέσα σε μία ώρα. Ο γενικός διευθυντής του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας, Ραφαέλ Γκρόσι, χαρακτήρισε το πλήγμα «βαθιά ανησυχητικό», σημειώνοντας ότι πυρηνικό υλικό βρισκόταν αποθηκευμένο «μόλις λίγα μέτρα από το κτίριο που δέχθηκε την επίθεση» (Infobae). Η Πολωνία απογείωσε μαχητικά αεροσκάφη, καθώς οι ένοπλες δυνάμεις της αντιμετώπισαν το περιστατικό ως πραγματική απειλή. Το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο, όπως είναι σήμερα διατυπωμένο, δεν παρέχει ειδική προστασία στην εγκατάσταση που χτυπήθηκε.

Τι δεν πέτυχε το drone

Το κτίριο που δέχθηκε το πλήγμα είναι αίθουσα υποδοχής και διακίνησης, όπου φθάνουν οι κάδοι μεταφοράς καυσίμου πριν οδηγηθούν στους χώρους αποθήκευσης. Η Ενεργκοάτομ, ο ουκρανικός φορέας πυρηνικής ενέργειας, επιβεβαίωσε ότι εκείνη την ώρα δεν υπήρχε αναλωμένο καύσιμο μέσα στο κτίριο. Οι πολωνικοί σταθμοί μέτρησης ραδιενέργειας δεν κατέγραψαν μεταβολή στα επίπεδα υποβάθρου. Δεν υπήρξαν τραυματισμοί εργαζομένων.

Παραμένει, όμως, ασαφές πόσο κοντά έφθασε η έκρηξη στο αποθηκευμένο πυρηνικό υλικό. Ο Γκρόσι μίλησε για «μέτρα», χωρίς μέχρι στιγμής να έχει δημοσιοποιηθεί ανεξάρτητη μέτρηση. Ο ΔΟΑΕ έστειλε ομάδα επιθεώρησης στην εγκατάσταση, αλλά έως τις 8 Ιουνίου τα ευρήματά της δεν είχαν δοθεί στη δημοσιότητα. Η διαφορά ανάμεσα σε έκρηξη πέντε μέτρα ή εκατό μέτρα από σφραγισμένους κάδους αναλωμένου καυσίμου αλλάζει πλήρως την εκτίμηση του κινδύνου. Μόνο οι επιθεωρητές μπορούν να το αποσαφηνίσουν.

Ένα νομικό κενό από το 1977

Το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο περιλαμβάνει έναν ειδικό κανόνα για την προστασία πυρηνικών εγκαταστάσεων σε καιρό πολέμου: το άρθρο 56 του Πρόσθετου Πρωτοκόλλου Α' στις Συμβάσεις της Γενεύης, της συνθήκης του 1977 που ρυθμίζει τη διεξαγωγή των ένοπλων συγκρούσεων. Η διάταξη προστατεύει από επίθεση τους «πυρηνικούς σταθμούς παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας». Μια εγκατάσταση αποθήκευσης αναλωμένου καυσίμου δεν παράγει ηλεκτρική ενέργεια. Με βάση το γράμμα της συνθήκης, μένει εκτός του άρθρου 56.

Η άλλη σχετική διεθνής συμφωνία, η Σύμβαση για τη Φυσική Προστασία του Πυρηνικού Υλικού, εξαιρεί ρητά τις καταστάσεις ένοπλης σύγκρουσης.

Έτσι, ολόκληρος ο κύκλος του πυρηνικού καυσίμου πέρα από τους ενεργούς αντιδραστήρες βρίσκεται χωρίς ειδική νομική κάλυψη σε πολεμικές συνθήκες. Εγκαταστάσεις εμπλουτισμού, ερευνητικοί αντιδραστήρες, χώροι αποθήκευσης αναλωμένου καυσίμου: κανένα από αυτά δεν διαθέτει δεσμευτική ασπίδα στο δίκαιο του πολέμου. Το κενό δεν αφορά μόνο την Ουκρανία. Κράτη-μέλη της ΕΕ διαθέτουν δικές τους εγκαταστάσεις αναλωμένου καυσίμου, μονάδες επανεπεξεργασίας και ερευνητικούς αντιδραστήρες. Αν το πλήγμα σε μη αντιδραστήρες πυρηνικών εγκαταστάσεων δεν απαγορεύεται ειδικά, η απουσία κανόνα δημιουργεί προηγούμενο για κάθε μελλοντική σύγκρουση.

Το άρθρο 56 παράγραφος 6 καλεί τα κράτη να «συνάψουν περαιτέρω συμφωνίες για την παροχή πρόσθετης προστασίας» σε εγκαταστάσεις που περιέχουν πυρηνικό υλικό. Η πρόβλεψη αυτή παραμένει ουσιαστικά ανενεργή από τότε που τέθηκε σε ισχύ η συνθήκη. Κανένα κράτος, κανένας θεσμός της ΕΕ και κανένας διεθνής οργανισμός δεν έχει κινηθεί πάνω σε αυτή τη βάση.

Η πίεση για να ανοίξει η συζήτηση αυξάνεται. Στις 8 Μαΐου, drone συνετρίβη στη ζώνη αποκλεισμού του Τσερνόμπιλ, προκαλώντας μεγάλη δασική πυρκαγιά. Τώρα, άλλο drone εξερράγη εντός της περιμέτρου συγκροτήματος αναλωμένου πυρηνικού καυσίμου. Κάθε περιστατικό φέρνει την απειλή πιο κοντά στο ίδιο το πυρηνικό υλικό.

Τι μπορεί να κάνει ο ΔΟΑΕ και τι όχι

Το πλήγμα σημειώθηκε μία ημέρα πριν συνεδριάσει στη Βιέννη το Συμβούλιο Διοικητών του ΔΟΑΕ, το 35μελές όργανο λήψης αποφάσεων του Οργανισμού. Η Ουκρανία ζήτησε να ενταχθεί το περιστατικό στην ημερήσια διάταξη.

Η επιρροή του Συμβουλίου είναι εκ των πραγμάτων περιορισμένη. Ο ΔΟΑΕ δεν μπορεί να επιβάλει κυρώσεις. Μπορεί να καταγράψει, να καταδικάσει και να παραπέμψει υποθέσεις στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, όπου η Ρωσία διαθέτει δικαίωμα βέτο. Οι «επτά αναγκαίοι πυλώνες πυρηνικής ασφάλειας» του Γκρόσι, ένα πλαίσιο που παρουσίασε το 2022 για την προστασία πυρηνικών εγκαταστάσεων σε συνθήκες σύγκρουσης, θέτουν αρχές αλλά δεν έχουν δεσμευτική νομική ισχύ.

Η αντίδραση της Πολωνίας ανέδειξε και ένα ευρωπαϊκό επιχειρησιακό κενό. Οι πολωνικές ένοπλες δυνάμεις αντιμετώπισαν το πλήγμα ως πιθανή στρατιωτική απειλή και απογείωσαν μαχητικά. Τα διασυνοριακά συστήματα πυρηνικής προειδοποίησης της ΕΕ, που δημιουργήθηκαν μετά την καταστροφή του Τσερνόμπιλ το 1986, ενεργοποιούνται όταν αυξάνονται οι μετρήσεις ραδιενέργειας. Οι μετρήσεις έμειναν φυσιολογικές. Το σύστημα λειτούργησε όπως σχεδιάστηκε. Απλώς δεν είχε σχεδιαστεί για το ενδεχόμενο ένα όπλο να εκραγεί μέσα σε συγκρότημα πυρηνικών υλικών χωρίς να προκαλέσει διαρροή.

Η έκθεση επιθεώρησης του ΔΟΑΕ μπορεί να φέρει το ερώτημα στο προσκήνιο: η ευρωπαϊκή υποδομή πυρηνικής έκτακτης ανάγκης αντιμετωπίζει τον κίνδυνο και τη ραδιενέργεια ως σχεδόν ταυτόσημες έννοιες. Ένα drone που πέφτει λίγα μέτρα από αναλωμένο πυρηνικό καύσιμο, χωρίς ραδιολογική διαρροή, ανήκει σε κατηγορία που το σύστημα δεν αναγνωρίζει.

Το αποτέλεσμα της συνεδρίασης του Συμβουλίου Διοικητών δεν έχει ακόμη δημοσιοποιηθεί. Κανένα κράτος-μέλος της ΕΕ δεν έχει δείξει πρόθεση να επικαλεστεί το άρθρο 56 παράγραφος 6. Η ρήτρα που ζητά ευρύτερη προστασία των πυρηνικών εγκαταστάσεων υπάρχει από το 1977. Καμία κυβέρνηση δεν την έχει ενεργοποιήσει.