Ρωσική φρεγάτα καλύπτει δεξαμενόπλοιο

Στις 30 Ιουνίου, ρωσική φρεγάτα κινήθηκε ώστε να καλύψει το Kira K, δεξαμενόπλοιο πετρελαίου που τελεί υπό κυρώσεις, απέναντι σε παρατηρητές στη Βαλτική Θάλασσα, σύμφωνα με το t-online. Δεν υπήρξαν πυροβολισμοί ούτε επιβίβαση. Υπήρξε όμως μια πολεμική μονάδα που μπήκε ανάμεσα σε ευρωπαίους παρατηρητές και σε φορτίο συνδεδεμένο με κυρώσεις. Το μήνυμα ήταν σαφές: η Μόσχα μπορεί να κάνει ακόμη και την παρακολούθηση του σκιώδους στόλου της πολιτικά και επιχειρησιακά πιο επικίνδυνη.

Η παρακολούθηση δεν είναι επιβολή

Η Ευρώπη έχει στήσει έναν εκτενή μηχανισμό παρακολούθησης γύρω από τα δεξαμενόπλοια με τα οποία η Ρωσία παρακάμπτει τις κυρώσεις. Το ΝΑΤΟ πραγματοποιεί περιπολίες Baltic Sentry. Η ΕΕ έχει εντάξει εκατοντάδες πλοία του σκιώδους στόλου στα πακέτα κυρώσεών της (S&P Global). Η εγγραφή ενός πλοίου σε κατάλογο κυρώσεων, όμως, είναι το εύκολο στάδιο. Κανένα όργανο της ΕΕ ή του ΝΑΤΟ δεν μπορεί από μόνο του να σταματήσει, να επιβιβαστεί ή να κρατήσει ένα δεξαμενόπλοιο. Αυτή η αρμοδιότητα ανήκει στα παράκτια κράτη και εξαρτάται από το πού ακριβώς πλέει το πλοίο.

Η ναυτική επιβολή λειτουργεί σαν κλίμακα. Τα πρώτα σκαλοπάτια είναι χαμηλού ρίσκου: παρακολούθηση με ραντάρ, έλεγχος μέσω του AIS, δηλαδή του αυτόματου συστήματος με το οποίο τα πλοία μεταδίδουν τη θέση τους (IMO), ασύρματες κλήσεις, φωτογράφιση.

Το δύσκολο σκαλοπάτι είναι η επιβίβαση. Με βάση τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, ένα πλοίο στην ανοικτή θάλασσα υπάγεται στο κράτος της σημαίας του. Η παράκαμψη κυρώσεων δεν περιλαμβάνεται στους στενούς λόγους που επιτρέπουν σε ξένο κράτος να επιβιβαστεί σε διεθνή ύδατα (UNCLOS Part VII). Μέσα στα χωρικά ύδατα, τα παράκτια κράτη έχουν μεγαλύτερη εξουσία, αλλά τα ξένα πλοία διατηρούν δικαίωμα «αβλαβούς διέλευσης», το οποίο περιορίζει τις παρεμβάσεις. Οι ευρωπαϊκές κυρώσεις μπορούν να απαγορεύσουν σε ευρωπαϊκές εταιρείες και υπηκόους να διευκολύνουν το εμπόριο. Δεν δίνουν στις Βρυξέλλες ακτοφυλακή (Regulation 833/2014).

Η παρουσία ρωσικού πολεμικού πλοίου αλλάζει όλη την κλίμακα. Τα πολεμικά πλοία απολαμβάνουν κυριαρχική ασυλία στο διεθνές δίκαιο. Κάθε φυσική αντιπαράθεση μπορεί πλέον να μετατραπεί σε περιστατικό χρήσης βίας, υπό το πλαίσιο του Χάρτη του ΟΗΕ (UNCLOS full text). Η Ρωσία δεν χρειάζεται να πυροβολήσει. Αρκεί να εμφανιστεί.

Τρεις ακτές, τρεις εκδοχές του ίδιου ορίου

Η Σουηδία έχει προχωρήσει περισσότερο στην επιβολή. Η ακτοφυλακή της έχει πραγματοποιήσει επιβιβάσεις σε ύποπτα πλοία μέσα στα σουηδικά χωρικά ύδατα και έχει εξοπλίσει μεγαλύτερα σκάφη με πολυβόλα, καθώς αυξάνεται η ένταση στη Βαλτική (Straits Times). Οι σουηδικές επιχειρήσεις, όμως, λειτουργούν επειδή γίνονται σε σουηδικά ύδατα και μακριά από άμεση ρωσική ναυτική πίεση.

Η Φινλανδία παρακολουθεί την κίνηση στον Κόλπο της Φινλανδίας με ραντάρ, κάμερες και συνεχείς περιπολίες. Οι φινλανδοί ειδικοί στο ναυτικό δίκαιο είναι ευθείς: αν ένα πλοίο μείνει έξω από τα χωρικά ύδατα, οι επιλογές περιορισμού της κίνησής του είναι «πολύ περιορισμένες» (Yle). Η Δανία παρακολουθεί ρωσικά πλοία στα Δανικά Στενά, αλλά δεν μπορεί να αναστείλει τη διέλευση, καθώς η Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας προστατεύει το καθεστώς της διέλευσης από διεθνή στενά (UNCLOS Part III).

Η Λιθουανία διαβάζει καθαρότερα τη διάσταση της αποτροπής. Το ρωσικό πολιτικό πλοίο Marshal Vasilevsky, που τροφοδοτεί με υγροποιημένο φυσικό αέριο το Καλίνινγκραντ, έχει φωτογραφηθεί στη Βαλτική να φέρει βαριά πολυβόλα (lrytas.lt). Λιθουανοί αναλυτές ερμηνεύουν τον οπλισμό ως ψυχολογική πίεση απέναντι στην πιθανότητα ελέγχου (LRT). Τα όπλα λένε το ίδιο πράγμα που είπε και η φρεγάτα: σκεφτείτε το δύο φορές πριν επιβιβαστείτε.

Τα εργαλεία που παρακάμπτουν τη θάλασσα

Τα πιο αποτελεσματικά εργαλεία της ΕΕ βρίσκονται στη στεριά. Η άρνηση ασφάλισης, οι απαγορεύσεις πρόσβασης σε λιμάνια, οι περιορισμοί σε ναυτιλιακές υπηρεσίες και ο έλεγχος της πραγματικής ιδιοκτησίας μπορούν να στραγγαλίσουν έναν σκιώδη στόλο χωρίς καμία επιβίβαση (Council of the EU). Η σκληρότερη εκδοχή αυτής της στρατηγικής, μια πλήρης απαγόρευση ναυτιλιακών υπηρεσιών, έχει συναντήσει αντιστάσεις από κράτη-μέλη των οποίων οι ναυτιλιακοί κλάδοι θα επωμίζονταν το κόστος.

Το ίδιο το περιστατικό με το Kira K παραμένει ελλιπώς τεκμηριωμένο. Δεν είναι ακόμη σαφές σε ποια ακριβώς θαλάσσια ζώνη συνέβη, ποια ήταν η εντολή των παρατηρητών και αν το ρωσικό πολεμικό πλοίο παρεμπόδισε ενεργά την προσέγγιση ή απλώς την παρακολούθησε από κοντά. Ο υπολογισμός της Μόσχας, όμως, είναι ήδη ορατός: δεν χρειάζεται να σταματήσει κάθε έλεγχο. Αρκεί να κάνει τον επόμενο διοικητή ακτοφυλακής να αναρωτηθεί αν μια επιβίβαση έχει μόλις μετατραπεί σε ναυτικό επεισόδιο.