Επτά χώρες σε αρκτικό σύμφωνο

Οι Ηνωμένες Πολιτείες, ο Καναδάς και πέντε σκανδιναβικά μέλη του ΝΑΤΟ υπέγραψαν την Πέμπτη στο Χέλσινγκμποργκ Κοινή Δήλωση για την Ασφάλεια στην Αρκτική, δεσμευόμενα σε συντονισμένη στρατιωτική παρουσία και επιτήρηση στον Άπω Βορρά. Στην επιφάνειά της, η δήλωση λειτουργεί ως μήνυμα συλλογικής αποτροπής προς τη Ρωσία και την Κίνα. Η λιγότερο θορυβώδης, αλλά εξίσου σημαντική, λειτουργία της είναι να εντάξει τις μονομερείς αμερικανικές κινήσεις στην Αρκτική σε πολυμερή πλαίσια, ιδίως σε ό,τι αφορά τους σχεδιασμούς της Ουάσιγκτον για τη Γροιλανδία.

Ο υπουργός Εξωτερικών της Δανίας, Λαρς Λόκε Ράσμουσεν, περιέγραψε καθαρά τον ελιγμό. Η ενεργότερη εμπλοκή του ΝΑΤΟ «στον Άπω Βορρά και στην Αρκτική» αποτελεί εδώ και χρόνια δανική προτεραιότητα, είπε σε δημοσιογράφους. Εξέφρασε την ελπίδα ότι η δήλωση θα δείξει πως «όλες οι αρκτικές χώρες του ΝΑΤΟ βλέπουν με τον ίδιο τρόπο την κατάσταση ασφαλείας μέσα και γύρω από τη Γροιλανδία». Σε άλλη στιγμή, έκλεισε τη συζήτηση για το αν διεξάγονται απευθείας διαπραγματεύσεις με τον υπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ, Μάρκο Ρούμπιο, σχετικά με τη Γροιλανδία. Αυτό το κανάλι, είπε, «προχωρά όπως έχει σχεδιαστεί» μέσω ομάδας εργασίας που συγκροτήθηκε τον Ιανουάριο.

Πολιτικό σήμα, χωρίς νομική δέσμευση

Η δήλωση δεσμεύει τους υπογράφοντες να «εμβαθύνουν τον διάλογό τους» και να συντονίσουν τη στρατιωτική εκπαίδευση. Η διατύπωση είναι πολιτική, όχι νομικά δεσμευτική. Επιβεβαιώνει υφιστάμενες επιχειρήσεις του ΝΑΤΟ, μεταξύ των οποίων την «Αρκτική Φρουρά», δηλαδή την ενισχυμένη επιτήρηση που ξεκίνησε τον Φεβρουάριο, την αεροπορική αστυνόμευση πάνω από την Ισλανδία και τις προωθημένες δυνάμεις στη Φινλανδία. Δεν δημιουργεί νέες υποχρεώσεις. Δεν εμποδίζει τις ΗΠΑ να κινηθούν μονομερώς εκτός νατοϊκών πλαισίων.

Με την αναφορά στο «Βασίλειο της Δανίας, συμπεριλαμβανομένων της Γροιλανδίας και των Νήσων Φερόε» ως συνυπογράφοντος, η δήλωση παρουσιάζει τη Γροιλανδία ως τμήμα μιας συμμαχικής δομής κυριαρχίας. Το αν αυτή η διατύπωση θα ενεργοποιούσε το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ, δηλαδή τη ρήτρα αμοιβαίας άμυνας της Συμμαχίας, σε μια πραγματική σύγκρουση κυριαρχίας παραμένει νομικά ασαφές.

Το τραπέζι της Ουάσιγκτον

Δανοί, Αμερικανοί και Γροιλανδοί αξιωματούχοι διαπραγματεύονται από τον Ιανουάριο, στο πλαίσιο «ομάδας εργασίας υψηλού επιπέδου», συγκεκριμένα αμερικανικά αιτήματα. Σύμφωνα με τη Den Korte Avis, η Ουάσιγκτον ζητεί τρεις νέες στρατιωτικές βάσεις στη νότια Γροιλανδία, στο Ναρσαρσουάκ και στο Κανγκερλουσουάκ, καθώς και δικαίωμα βέτο σε μεγάλα επενδυτικά έργα, ώστε να μπλοκάρεται κινεζικό και ρωσικό κεφάλαιο. Η Δανία και η Γροιλανδία αντιτίθενται στο αίτημα για βέτο.

Η κυβέρνηση της Γροιλανδίας ακολουθεί παράλληλα τη δική της στρατηγική. Την ίδια εβδομάδα, υπέγραψε χωριστές συμφωνίες για κρίσιμα ορυκτά με τις ΗΠΑ, τη Γαλλία και την ΕΕ, καθώς και με τον Καναδά. Τον Απρίλιο, το κοινοβούλιο της Γροιλανδίας ψήφισε ομόφωνα να αναλάβει το 33 τοις εκατό που κατέχει η Δανία στην Greenland Airports International έως τον Ιανουάριο του 2027. Το Νουούκ διευρύνει τις συνεργασίες του και σφίγγει τον έλεγχο στις δικές του υποδομές.

Η Ευρώπη παρακολουθεί απ’ έξω

Η ΕΕ δεν είχε θέση στο τραπέζι του Χέλσινγκμποργκ. Τρεις από τους επτά υπογράφοντες, η Φινλανδία, η Σουηδία και η Δανία, είναι κράτη-μέλη της ΕΕ, αλλά συντονίστηκαν μέσω του ΝΑΤΟ και όχι μέσω των Βρυξελλών. Η στρατηγική της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Αρκτική το 2021 είχε ως κέντρο το κλίμα και τη βιωσιμότητα. Μια επικαιροποίηση με έμφαση στην ασφάλεια βρίσκεται σε διαβούλευση, αλλά δεν αναμένεται πριν από τα τέλη του 2026. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ψήφισε με μεγάλη πλειοψηφία τον περασμένο Νοέμβριο υπέρ μιας ισχυρότερης αρκτικής παρουσίας, συμπεριλαμβανομένης ειδικής μονάδας στην Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης. Οι κοινοβουλευτικές συστάσεις, όμως, δεν δημιουργούν από μόνες τους επιχειρησιακή ισχύ.

Η μεγαλύτερη στρατιωτική δύναμη της Ευρώπης απέφυγε εμφανώς το ζήτημα της κυριαρχίας. Ο Γερμανός υπουργός Εξωτερικών Βάντεφουλ επικέντρωσε τις δηλώσεις του στο Χέλσινγκμποργκ στις αμυντικές δαπάνες και στα Στενά του Ορμούζ, ενώ η Μπούντεσβερ ανέπτυξε τέσσερα Eurofighter στην αποστολή του ΝΑΤΟ στην περιοχή της Γροιλανδίας. Το Βερολίνο στέλνει αεροσκάφη, αλλά αποφεύγει την πολιτική ουσία.

Οι σκανδιναβικές χώρες χρησιμοποίησαν το Χέλσινγκμποργκ για να κάνουν τον αμερικανικό μονομερή δρόμο πιο ορατό και πολιτικά ακριβότερο. Η αρχιτεκτονική που έστησαν, όμως, παραμένει πολιτικό μήνυμα χωρίς νομικό περιορισμό για την Ουάσιγκτον. Η πραγματική νομική προστασία της Γροιλανδίας βρίσκεται στον Νόμο Αυτοκυβέρνησης του 2009, ο οποίος απαιτεί δημοψήφισμα για κάθε αλλαγή πολιτικού καθεστώτος. Αυτό το κλείδωμα είναι εσωτερικό, όχι πολυμερές. Το αν οι δηλώσεις του ΝΑΤΟ προσθέτουν βάρος θα φανεί καθαρότερα στη σύνοδο της Άγκυρας τον Ιούλιο, όταν οι δομές διοίκησης στην Αρκτική και η κατανομή βαρών θα περάσουν από τις διατυπώσεις στις αποφάσεις.