Οι μονήρεις προσφορές κερδίζουν στην Ουγγαρία

Το 19,6% των δημόσιων διαγωνισμών στην Ουγγαρία έκλεισε πέρυσι με έναν μόνο προσφέροντα. Πίσω από συμβάσεις προμηθειών αξίας 309,5 δισ. φιορινιών βρίσκονται αδιαφανείς δομές ιδιοκτησίας μέσω private equity, ενώ οι μεγαλύτεροι κεντρικοί φορείς αγορών, που διαχειρίστηκαν πάνω από 3,7 τρισ. φιορίνια την περίοδο 2020-2025, σχεδόν δεν ανταποκρίθηκαν όταν κλήθηκαν να συνεργαστούν με την ουγγρική αρχή κατά της διαφθοράς (Telex, 24.hu).

Τα στοιχεία προέρχονται από την Αρχή Ακεραιότητας της Ουγγαρίας, τον θεσμό που δημιούργησε η Βουδαπέστη υπό την πίεση της ΕΕ για να ξεμπλοκάρει παγωμένους ευρωπαϊκούς πόρους. Η συνοπτική έκθεση του 2025, που δημοσιεύθηκε αυτή την εβδομάδα, είναι ο πιο εκτενής έλεγχος δημοσίων συμβάσεων που έχει κάνει μέχρι σήμερα η αρχή. Το συμπέρασμά της είναι βαρύ: οι υπερτιμολογήσεις δεν αποτελούν εξαίρεση, ο ανταγωνισμός συχνά αδρανοποιείται στην πράξη και το σύστημα επιβραβεύει τις φουσκωμένες τιμές.

Πώς διατηρούνται οι τιμές ψηλά

Το πρόβλημα είναι δομικό. Οι προσφορές συγκρίνονται με μια «εκτιμώμενη αξία», η οποία δεν είναι υποχρεωτικό να αντανακλά το πραγματικό κόστος της αγοράς. Έτσι, προηγούμενες υπερτιμολογημένες συμβάσεις χρησιμοποιούνται ως σημείο αναφοράς για νέους διαγωνισμούς, παγιώνοντας δαπάνες πάνω από τα επίπεδα της αγοράς και διογκώνοντας το κόστος με τον χρόνο (HVG).

Οι αναθέτουσες αρχές μπορούν επίσης να χειραγωγούν το μέγεθος των συμβάσεων ώστε να περιορίζουν τον ανταγωνισμό: είτε ενοποιώντας προμήθειες, έτσι ώστε να μπορούν να συμμετάσχουν μόνο μεγάλες εταιρείες, είτε τεμαχίζοντάς τες για να αποφύγουν ανοικτές διαδικασίες (Portfolio). Οι τεχνικές προδιαγραφές διαμορφώνονται μέχρι να ταιριάζουν ουσιαστικά σε μία εταιρεία. Οι ίδιες επιχειρήσεις εμφανίζονται ξανά και ξανά, υποβάλλουν κοινές προσφορές και κερδίζουν από κοινού. Οι κατασκευές και η ενέργεια, δύο από τις μεγαλύτερες κατηγορίες κρατικής δαπάνης, εμφανίζουν τις σοβαρότερες υπερτιμολογήσεις.

Υπάρχει και ένα ξεχωριστό κενό διαφάνειας στις κεντρικές αγορές. Συμβάσεις που καλύπτουν ενέργεια, οχήματα, έπιπλα και ταξίδια για τον δημόσιο τομέα δεν εμφανίζονται καθόλου στη δημόσια πλατφόρμα προμηθειών. Η αξία τους υπερβαίνει τα 500 δισ. φιορίνια χωρίς το κόστος της ενέργειας και, αν αυτό προστεθεί, μπορεί να φθάνει το τετραπλάσιο ή πενταπλάσιο ποσό (HVG).

Τρεις ευρωπαϊκές κλειδαριές στα ουγγρικά κονδύλια

Η έκθεση δεν παγώνει ούτε αποδεσμεύει αυτομάτως χρήματα. Τρεις διαφορετικοί ευρωπαϊκοί μηχανισμοί καθορίζουν αν η Ουγγαρία θα λάβει τους πόρους της. Το Συμβούλιο, όπου ψηφίζουν οι κυβερνήσεις των κρατών-μελών, ανέστειλε 6,3 δισ. ευρώ από τα ταμεία συνοχής τον Δεκέμβριο του 2022, βάσει του Κανονισμού Αιρεσιμότητας, δηλαδή του εργαλείου της ΕΕ που συνδέει την προστασία του προϋπολογισμού με τον σεβασμό του κράτους δικαίου. Το ουγγρικό Ταμείο Ανάκαμψης περιλαμβάνει 27 «υπερορόσημα» για μέτρα κατά της διαφθοράς και ασφαλιστικές δικλίδες στις δημόσιες συμβάσεις, τα οποία πρέπει να εκπληρωθούν πριν αρχίσουν οι εκταμιεύσεις (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Παράλληλα, οι κανόνες της συνοχής μπορούν να μπλοκάρουν επιστροφές δαπανών αν η Ουγγαρία δεν πληροί όρους διακυβέρνησης, χωρίς νέα πολιτική ψηφοφορία (Κανονισμός Κοινών Διατάξεων).

Καμία από αυτές τις κλειδαριές δεν ανοίγει αυτομάτως λόγω της έκθεσης. Η έκθεση, όμως, είναι τεκμήριο που προέρχεται από τον ίδιο θεσμό τον οποίο οι Βρυξέλλες απαίτησαν από την Ουγγαρία να δημιουργήσει. Αν αυτός ο θεσμός λέει ότι οι τιμές παραμένουν φουσκωμένες, η Επιτροπή πρέπει να κρίνει αν οι υποσχέσεις μεταρρύθμισης αρκούν για να ξεμπλοκάρουν τα κονδύλια. Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο έχει προειδοποιήσει χωριστά ότι η ιχνηλασιμότητα και η διαφάνεια στις δαπάνες ανάκαμψης παραμένουν ανεπαρκείς σε όλη την ΕΕ.

Το πολωνικό προηγούμενο

Η Πολωνία κάνει την απόφαση δυσκολότερη. Τον Φεβρουάριο του 2024, οι Βρυξέλλες αποδέσμευσαν περίπου 137 δισ. ευρώ ευρωπαϊκών κονδυλίων προς τη μεταρρυθμιστική πολωνική κυβέρνηση, προτού δοκιμαστούν πλήρως οι αλλαγές στη δικαιοσύνη. Η απόφαση αυτή βαραίνει έκτοτε κάθε υπόθεση αιρεσιμότητας, επειδή έδειξε ότι η πολιτική κατεύθυνση μιας κυβέρνησης μπορεί να μετρήσει όσο και τα μετρήσιμα αποτελέσματα.

Το ουγγρικό Κοινοβούλιο ψήφισε νέα νομοθεσία για τις δημόσιες συμβάσεις στις 23 Ιουνίου, με αυστηρότερους κανόνες για τις συγκρούσεις συμφερόντων και μεγαλύτερη διαφάνεια ως προς τους πραγματικούς δικαιούχους των εταιρειών. Αν οι Βρυξέλλες πληρώσουν επειδή ο πρωθυπουργός Πέτερ Μάγκιαρ άλλαξε την πολιτική τροχιά της Ουγγαρίας, πριν οι διαγωνισμοί γίνουν πραγματικά πιο ανταγωνιστικοί και φθηνότεροι, το ευρωπαϊκό εργαλείο χρηματοδότησης για το κράτος δικαίου θα αρχίσει να μοιάζει περισσότερο πολιτικό παρά βασισμένο σε κανόνες.

Η Σλοβακία έχει ήδη βγάλει το δικό της συμπέρασμα. Την ώρα που η Ουγγαρία προσπαθεί να επιστρέψει σε ευρωπαϊκές προϋποθέσεις μετά το πάγωμα των κονδυλίων, η Σλοβακία αρχίζει να επαναλαμβάνει τα λάθη της, σύμφωνα με το Denník N. Τον Απρίλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο κάλεσε την Επιτροπή να εξετάσει την ενεργοποίηση του ίδιου μηχανισμού κατά της Μπρατισλάβας.

Το τεστ αξιοπιστίας είναι πιο στενό και πιο δύσκολο απ’ όσο φαίνεται: τι είδους απόδειξη απαιτούν οι Βρυξέλλες πριν κινηθούν τα χρήματα; Η ουγγρική αρχή έδωσε τα στοιχεία ότι η μηχανή των δημοσίων συμβάσεων εξακολουθεί να παράγει φουσκωμένες τιμές. Το τι θα κάνει η Επιτροπή με αυτά τα στοιχεία θα πει περισσότερα για την αιρεσιμότητα από οποιονδήποτε νέο νόμο ψηφιστεί στη Βουδαπέστη.