Η Σόφια θωρακίζει τη Lukoil

Ένα φορτίο αργού φθάνει σε λιμάνι της Μαύρης Θάλασσας. Το πιστοποιητικό του γράφει ότι δεν είναι ρωσικό. Η πορεία του πλοίου δεν δείχνει κάτι ύποπτο. Τα τελωνειακά έγγραφα είναι τυπικά εντάξει. Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, δεν είναι μόνο από πού προέρχεται το πετρέλαιο. Είναι ποιος το πούλησε, ποιος χρηματοδότησε το φορτίο, ποιος ασφάλισε το πλοίο και ποιος εισπράττει το περιθώριο. Σε αυτά τα ερωτήματα η ΕΕ εξακολουθεί να μην έχει καθαρές απαντήσεις για το Neftochim Burgas, το διυλιστήριο που συνδέεται με τη Lukoil και καλύπτει το μεγαλύτερο μέρος των καυσίμων της Βουλγαρίας.

Ένα διυλιστήριο που είναι η ίδια η τροφοδοσία

Το Neftochim καλύπτει, σύμφωνα με εκτιμήσεις, το 80–90 τοις εκατό της βουλγαρικής αγοράς καυσίμων, καθώς και το μεγαλύτερο μέρος των αεροπορικών καυσίμων και των στρατηγικών αποθεμάτων της χώρας. Αν αυτό το διυλιστήριο αντιμετωπίσει πρόβλημα, η Βουλγαρία δεν χάνει απλώς έναν προμηθευτή. Χάνει τον βασικό μηχανισμό τροφοδοσίας της οικονομίας της με καύσιμα.

Αυτή η θέση έδωσε στη Σόφια διαπραγματευτική ισχύ. Όταν η ΕΕ απαγόρευσε το 2022 τις θαλάσσιες εισαγωγές ρωσικού αργού, η Βουλγαρία εξασφάλισε προσωρινή εξαίρεση ώστε το Neftochim να συνεχίσει να αγοράζει ρωσικό πετρέλαιο (EUR-Lex). Η εξαίρεση αυτή έχει έκτοτε περιοριστεί. Ρεπορτάζ του Ιουλίου 2026 αναφέρει ότι το διυλιστήριο τελεί πλέον υπό κρατική διοίκηση και «δεν χρησιμοποιεί πια ρωσικό πετρέλαιο» (Euronews). Ο ισχυρισμός, όμως, δεν έχει επιβεβαιωθεί με βάση τελωνειακά στοιχεία ή δεδομένα λειτουργίας του διυλιστηρίου.

Και, κυρίως, παρακάμπτει το δυσκολότερο ζήτημα. Η παράκαμψη των κυρώσεων δεν χρειάζεται αναγκαστικά ένα δεξαμενόπλοιο με ρωσική σημαία να δένει στο Μπουργκάς. Αρκεί να συνεχίσει να λειτουργεί ο παλιός εμπορικός μηχανισμός: οι traders, οι τράπεζες, οι ασφαλιστές και οι αγοραστές που κατευθύνουν τις ροές και κρατούν τα περιθώρια κέρδους.

Πώς μοιάζει η πραγματική αποσύνδεση

Οι ευρωπαϊκές κυρώσεις κινούνται σε δύο επίπεδα. Το πρώτο απαγορεύει τις εισαγωγές ρωσικού πετρελαίου. Το δεύτερο απαγορεύει σε ευρωπαϊκές εταιρείες να μεταφέρουν, να μεσολαβούν, να χρηματοδοτούν ή να ασφαλίζουν ρωσικό πετρέλαιο που πωλείται πάνω από το συμφωνημένο πλαφόν τιμής (Συμβούλιο της ΕΕ, Συμβούλιο της ΕΕ). Οι ίδιες οι οδηγίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την εφαρμογή των κυρώσεων επισημαίνουν ότι η ιδιοκτησία, ο έλεγχος και οι εμπορικές συναλλαγές με μια οντότητα που υπόκειται σε κυρώσεις έχουν σημασία για τη συμμόρφωση (Ευρωπαϊκή Επιτροπή).

Η Ιταλία έδειξε τι σημαίνει ουσιαστική αποσύνδεση. Όταν το διυλιστήριο ISAB της Lukoil στη Σικελία έγινε πρόβλημα κυρώσεων, η Ρώμη το έθεσε υπό προσωρινή διοίκηση. Ο νέος διαχειριστής δεν άλλαξε μόνο τον μέτοχο στα χαρτιά, αλλά και την εφοδιαστική αλυσίδα: ποιος αγόραζε το αργό, ποιος το χρηματοδοτούσε και ποιος πουλούσε τα προϊόντα. Τον ρόλο αυτό ανέλαβε η Trafigura (Reuters, Reuters).

Έχει κάνει η Βουλγαρία το ίδιο; Η Σόφια πίεσε πρόσφατα ώστε ο ιδρυτής της Lukoil, Βαγκίτ Αλεκπέροφ, και ο Πατριάρχης Κύριλλος να εξαιρεθούν από το 21ο πακέτο κυρώσεων της ΕΕ, με το επιχείρημα ότι η επιβολή κυρώσεων σε βάρος τους θα μπορούσε να διαταράξει τη λειτουργία του διυλιστηρίου (BTA, RFE/RL). Αν η μονάδα είναι πράγματι κρατικά ελεγχόμενη και απαλλαγμένη από ρωσικό πετρέλαιο, η ανάγκη αυτής της εξαίρεσης δύσκολα εξηγείται.

Ποιος πληρώνει την αδιαφάνεια

Το Κέντρο Έρευνας για την Ενέργεια και τον Καθαρό Αέρα εκτίμησε ότι η πλήρης εφαρμογή πλαφόν 44,1 δολαρίων ανά βαρέλι τον Ιούνιο του 2026 θα μείωνε τα ρωσικά πετρελαϊκά έσοδα κατά 36 τοις εκατό, δηλαδή κατά περίπου 5 δισ. ευρώ μέσα σε έναν μήνα (CREA). Το Neftochim δεν είναι το μόνο αδύναμο σημείο. Κάθε διυλιστήριο, όμως, γύρω από το οποίο η εμπορική αλυσίδα παραμένει αδιαφανής, αφήνει χώρο ώστε έσοδα να επιστρέφουν στη Μόσχα.

Χάνουν και τα διυλιστήρια που συμμορφώνονται. Μια μονάδα που αγοράζει ακριβότερο μη ρωσικό αργό ανταγωνίζεται μια άλλη που εξακολουθεί να έχει πρόσβαση σε φθηνότερη ή ρωσικά συνδεδεμένη προμήθεια. Τα βουλγαρικά προϊόντα ασαφούς προέλευσης μπορούν να στρεβλώσουν και γειτονικές αγορές. Η Ρουμανία, για παράδειγμα, εισάγει βουλγαρική άσφαλτο, ενώ ταυτόχρονα εξάγει τη δική της στην Ουκρανία (Economica).

Οι Βούλγαροι καταναλωτές ίσως είναι οι πιο ειρωνικά χαμένοι. Η Σόφια υποστήριξε ότι η προστασία του διυλιστηρίου συγκρατεί τις τιμές στην αντλία. Το Center for the Study of Democracy, όμως, διαπίστωσε ότι η προηγούμενη εξαίρεση δεν μείωσε ουσιαστικά τις τιμές για τους καταναλωτές, ενώ η Lukoil αποκόμισε τουλάχιστον 2,4 δισ. δολάρια πρόσθετου κέρδους την περίοδο 2022–2023 (Direktno). Στους Βούλγαρους ειπώθηκε ότι οι εξαιρέσεις προστάτευαν τους λογαριασμούς τους στα καύσιμα. Τα περιθώρια κατέληξαν στην εταιρεία.

Ο υπουργός Εξωτερικών της Λιθουανίας, Κεστούτις Μπούντρις, χαρακτήρισε τις νέες εξαιρέσεις από τις κυρώσεις «πολύ κακή τάση», την οποία απέδωσε σε ενεργειακά και ναυτιλιακά συμφέροντα (TV3/BNS). Η κριτική του φωτίζει ένα δομικό πρόβλημα: οι κυρώσεις της ΕΕ απαιτούν ομοφωνία, δηλαδή συμφωνία όλων των κρατών-μελών, οπότε η εξάρτηση μιας χώρας από ένα διυλιστήριο μπορεί να αποδυναμώσει ολόκληρο πακέτο μέτρων.

Δεν υπάρχει δημόσια απόδειξη ότι το Neftochim επεξεργάζεται σήμερα απαγορευμένο ρωσικό αργό. Η απόδειξη της συμμόρφωσης, όμως, απαιτεί τελωνειακά στοιχεία ανά φορτίο, ελέγχους στο διυλιστήριο και δεδομένα ενδοομιλικών τιμολογήσεων, τίποτε από τα οποία δεν είναι δημόσιο. Η ΕΕ οφείλει ακόμη να δείξει ότι το εμπορικό σύστημα γύρω από το πιο συγκεντρωτικό διυλιστήριο της Ευρώπης έχει πράγματι αποκοπεί από το δίκτυο που το δημιούργησε.