Η Ισπανία ελέγχει το αεροδρόμιο του Γιβραλτάρ

Στις 15 Ιουλίου, ο συρμάτινος φράχτης ανάμεσα στην Ισπανία και το Γιβραλτάρ έπαψε στην πράξη να λειτουργεί ως συνοριακό σημείο ελέγχου. Περίπου 15.000 άνθρωποι που περνούν καθημερινά τα σύνορα, κυρίως Ισπανοί εργαζόμενοι που μπαίνουν στο Γιβραλτάρ, δεν υποβάλλονται πλέον στους συνήθεις ελέγχους διαβατηρίων στο πέρασμα (Reuters, RTÉ). Το σύνορο δεν εξαφανίστηκε· μεταφέρθηκε. Οι Ισπανοί αξιωματικοί διενεργούν πλέον τους ελέγχους εισόδου στη Σένγκεν, δηλαδή στη ζώνη ελεύθερης κυκλοφορίας χωρίς εσωτερικούς ελέγχους διαβατηρίων, στο αεροδρόμιο και στο λιμάνι του Γιβραλτάρ, ενώ η επικράτεια παραμένει βρετανική.

Αυτή είναι η κεντρική ανταλλαγή της συνθήκης που υπεγράφη στις Βρυξέλλες στις 14 Ιουλίου. Η Ισπανία απέκτησε τον έλεγχο του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί το εξωτερικό σύνορο του Γιβραλτάρ. Το Γιβραλτάρ διατήρησε το καθεστώς του ως Βρετανικό Υπερπόντιο Έδαφος. Το τίμημα ήταν η αποδοχή των κανόνων της ΕΕ για τα αγαθά και των ελέγχων που θα ασκούνται από την Ισπανία στο ίδιο του το έδαφος.

Τι πήρε κάθε πλευρά

Τα κέρδη της Ισπανίας είναι κυρίως επιχειρησιακά. Ισπανοί αξιωματικοί αναλαμβάνουν τους ελέγχους Σένγκεν στο αεροδρόμιο και στο λιμάνι. Οι ισπανικές αρχές έχουν «τον τελευταίο λόγο» στις άδειες διαμονής, ενώ η Ισπανία αναλαμβάνει και την τελωνειακή επιβολή για τα αγαθά που εισέρχονται στην επικράτεια (Ισπανικό Υπουργείο Εξωτερικών, El Constitucional). Στην πράξη, η Μαδρίτη αποφασίζει πλέον ποιος μπαίνει στη ζώνη Σένγκεν μέσω Γιβραλτάρ και ποια εμπορεύματα περνούν σε αυτήν.

Ο αναπληρωτής πρωθυπουργός του Γιβραλτάρ, Τζόζεφ Γκαρσία, είπε στο κοινοβούλιο ότι το σύνορο «παραμένει ακριβώς εκεί όπου βρισκόταν από πλευράς κυριαρχίας» (Κυβέρνηση Γιβραλτάρ). Τεχνικά, έχει δίκιο: η βρετανική κυριαρχία δεν αλλάζει. Όμως το Γιβραλτάρ αποδέχθηκε νέο φόρο κατανάλωσης, αντίστοιχο του ΦΠΑ, που ξεκινά από το 15 τοις εκατό και θα κινηθεί προς το 17 τοις εκατό μέσα σε τρία χρόνια, μαζί με ευθυγράμμιση στους κανόνες της ΕΕ για τα αγαθά (BBC, La Voz de Galicia). Το οικονομικό μοντέλο του Γιβραλτάρ στηριζόταν στην αυτονομία του στους εταιρικούς φόρους και στους φόρους κατανάλωσης εκτός των ευρωπαϊκών πλαισίων. Οι άμεσοι φόροι παραμένουν υπό τοπικό έλεγχο. Η έμμεση φορολογία και οι κανόνες για τα αγαθά ακολουθούν πλέον το ευρωπαϊκό πρότυπο.

Η ΕΕ χειρίστηκε τη συνθήκη ως συμφωνία που αφορά αποκλειστικά την ίδια, άρα αρκούσε η έγκριση από τους πρεσβευτές των κρατών-μελών και δεν απαιτήθηκαν χωριστές διαδικασίες κύρωσης και στα 27 εθνικά κοινοβούλια (Gibraltar Chronicle). Λιγότερα σημεία πιθανού βέτο σήμαιναν ταχύτερη εφαρμογή.

Τι άλλαξε στο πέρασμα

Για τους Ισπανούς εργαζομένους, η αλλαγή είναι άμεση. Οι κάτοικοι του Γιβραλτάρ περνούν πλέον με κάρτες διαμονής, ενώ οι Ισπανοί πολίτες χρησιμοποιούν τις εθνικές ταυτότητές τους (Reuters). Οι ταξιδιώτες που φθάνουν από χώρες εκτός Σένγκεν, μεταξύ αυτών και από το Ηνωμένο Βασίλειο, εξακολουθούν να περνούν από ελέγχους διαβατηρίων τόσο από τις αρχές του Γιβραλτάρ όσο και από Ισπανούς αξιωματικούς στο αεροδρόμιο και στο λιμάνι (BBC).

Η περίμετρος ασφαλείας βρίσκεται πλέον στις κάμερες, στις βάσεις δεδομένων και στους ελέγχους του αεροδρομίου, όχι στον παλιό φράχτη. Δημοσιεύματα περιγράφουν νέα περίφραξη υψηλής ασφαλείας κοντά στον διάδρομο προσγείωσης, συστήματα αναγνώρισης προσώπου συνδεδεμένα με καταλόγους καταζητούμενων και αυτόματους αναγνώστες πινακίδων σε όλη τη συνοριακή ζώνη (ETIAS). Ποιος χειρίζεται αυτά τα συστήματα, ποιος τα ελέγχει και με ποια διαδικασία μπορεί να αμφισβητηθεί τυχόν κατάχρηση παραμένουν ερωτήματα χωρίς δημοσιευμένες απαντήσεις.

Γιατί δεν στέκει η σύγκριση με τη Βόρεια Ιρλανδία

Η συνθήκη κλείνει μία από τις τελευταίες εκκρεμότητες στα σύνορα που άφησε πίσω της η αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου από την ΕΕ. Ο Ισπανός πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσεθ επισκέφθηκε τη συνοριακή ζώνη καθώς οι εργάτες αφαιρούσαν τον παλιό φράχτη, ενώ ο πρωθυπουργός του Γιβραλτάρ, Φάμπιαν Πικάρντο, παρουσίασε τη ρύθμιση ως κατάργηση των φυσικών εμποδίων με ταυτόχρονη διατήρηση «των κλειδιών της εξώπορτας του Γιβραλτάρ» (BSS/AFP).

Υπάρχει ο πειρασμός να παρουσιαστεί το μοντέλο αυτό ως λύση και για τη Βόρεια Ιρλανδία, όπου το Πλαίσιο του Ουίνδσορ ρυθμίζει το εμπόριο αγαθών μεταξύ Ηνωμένου Βασιλείου και ΕΕ, με συνεχή πολιτική τριβή. Η σύγκριση όμως εξαντλείται γρήγορα. Το Γιβραλτάρ είναι μικρή επικράτεια με ένα χερσαίο πέρασμα, ένα αεροδρόμιο και ένα λιμάνι. Η μεταφορά του συνοριακού ελέγχου εκεί είναι περιορισμένη επιχείρηση. Η Βόρεια Ιρλανδία έχει μακρύ χερσαίο σύνορο, ενσωματωμένο σε μια ειρηνευτική συμφωνία, και προβλήματα κανονιστικής απόκλισης που δεν λύνονται με απλή τελωνειακή ευθυγράμμιση. Ακαδημαϊκή ανάλυση δείχνει ότι όσο μεγαλώνει η απόσταση των κανόνων ανάμεσα στο Ηνωμένο Βασίλειο και την ΕΕ, τόσο δυσκολότερο γίνεται το εμπορικό σύνορο μεταξύ Μεγάλης Βρετανίας και Βόρειας Ιρλανδίας, όχι ευκολότερο (UK in a Changing Europe).

Το παράδειγμα του Γιβραλτάρ δείχνει κάτι πιο στενό, αλλά πραγματικό: η ΕΕ και το Ηνωμένο Βασίλειο μπορούν να κάνουν ένα πολιτικά φορτισμένο σύνορο τοπικά πιο ομαλό, όταν όλες οι πλευρές αποδέχονται ειδική διακυβέρνηση. Η συμφωνία διευκολύνει τη διέλευση μεταφέροντας την κρατική ισχύ σε λιγότερο ορατά σημεία. Κανένα δημοσιευμένο πρωτόκολλο δεν εξηγεί ακόμη την ιεραρχία στα νέα σημεία ελέγχου, τον τρόπο επεξεργασίας των αιτήσεων ασύλου ή τις εγγυήσεις που θα διέπουν τη βιομετρική επιτήρηση που εγκαθίσταται. Η κυβέρνηση του Γιβραλτάρ, η Μαδρίτη και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή οφείλουν αυτές τις απαντήσεις πριν η προσωρινή ρύθμιση γίνει οριστική.