Ισπανία: 77 δισ. ευρώ, κέρδος 0,2%

Η Ισπανία άντλησε πάνω από 77 δισ. ευρώ σε πέντε χρόνια από το ευρωπαϊκό Ταμείο Ανάκαμψης, το οποίο χρηματοδοτήθηκε με κοινό δανεισμό της ΕΕ. Σύμφωνα με την El Mundo, που επικαλείται τελική αξιολόγηση με τη στήριξη της EY, το κατά κεφαλήν εισόδημα στην Ισπανία κατέληξε μόλις 0,2 τοις εκατό υψηλότερα, ενώ οι ιδιωτικές επενδύσεις ήταν 3 τοις εκατό χαμηλότερες από ό,τι πριν από την έναρξη του προγράμματος (El Mundo). Το ζήτημα δεν αφορά μόνο τη Μαδρίτη. Ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, ο βασικός βραχίονας του Ταμείου Ανάκαμψης που στηρίχθηκε για πρώτη φορά σε τέτοια κλίμακα σε κοινό ευρωπαϊκό δανεισμό, παρουσιάστηκε ως εργαλείο μετασχηματισμού των οικονομιών και όχι απλώς σταθεροποίησης μετά την πανδημία. Με την προθεσμία του Αυγούστου 2026 να πλησιάζει, η Ευρώπη μπορεί να καταγράψει πολύ πιο εύκολα τις δαπάνες από ό,τι τα αποτελέσματα.

Η μηχανή των οροσήμων

Ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας πληρώνει τις κυβερνήσεις με τρόπο διαφορετικό από τα παλαιότερα ευρωπαϊκά ταμεία. Αντί να επιστρέφει χρήματα για συγκεκριμένες δαπάνες έργων, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκταμιεύει κονδύλια όταν οι κυβερνήσεις πετυχαίνουν συμφωνημένα ορόσημα, όπως η ψήφιση ενός νόμου ή η δημιουργία ενός φορέα, και στόχους, όπως η σύνδεση ορισμένου αριθμού νοικοκυριών με ευρυζωνικά δίκτυα ή η ψηφιοποίηση δημόσιων υπηρεσιών. Η λογική ήταν να επιβραβεύονται τα αποτελέσματα και όχι η γραφειοκρατική συμμόρφωση (Netherlands Court of Audit).

Στην πράξη, το σύστημα αποδεικνύει τη διοικητική ολοκλήρωση πολύ νωρίτερα από την οικονομική αλλαγή. Μια κυβέρνηση μπορεί να ψηφίσει έναν μεταρρυθμιστικό νόμο και να κλείσει ένα ορόσημο χωρίς να έχει δείξει ότι αυξήθηκαν οι μισθοί ή ότι οι επιχειρήσεις επένδυσαν περισσότερο. Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο, ο ανεξάρτητος ελεγκτής των δαπανών της ΕΕ, έχει επισημάνει επανειλημμένα ότι η Επιτροπή δεν συλλέγει το πραγματικό κόστος για τα επιμέρους μέτρα του Μηχανισμού, ακόμη και όταν οι κυβερνήσεις διαθέτουν τα στοιχεία (eucrim). Οι πληρωμές προχωρούν κανονικά ακόμη και όταν έχουν παραβιαστεί κανόνες δημοσίων συμβάσεων ή κρατικών ενισχύσεων, εφόσον το σχετικό ορόσημο θεωρείται ότι έχει επιτευχθεί (ECA). Έτσι, οι φορολογούμενοι και οι συνεπείς ανάδοχοι έχουν λιγότερη προστασία, αλλά η ροή του χρήματος συνεχίζεται.

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο διαπίστωσε ότι έως τον Οκτώβριο του 2023 μόλις το 50 τοις εκατό των κονδυλίων που είχαν εκταμιευθεί προς κυβερνήσεις είχε φτάσει στους τελικούς δικαιούχους σε 15 από τα 22 κράτη-μέλη που εξετάστηκαν (European Parliament). Με άλλα λόγια, τα μισά χρήματα βρίσκονταν ακόμη κάπου ανάμεσα στο ταμείο του κράτους και το έργο.

Η περίπτωση της Ισπανίας δεν είναι κενή — είναι ημιτελής

Η Μαδρίτη παρουσιάζει το Ταμείο ως επιτυχία: κινητοποίηση πόρων άνω του 6 τοις εκατό του ΑΕΠ, 338 ορόσημα ολοκληρωμένα και ταχεία ανάκαμψη (Mineco, La Moncloa). Το ΔΝΤ επιβεβαιώνει επίσης ότι οι δημόσιες επενδύσεις στην Ισπανία αυξήθηκαν κατά 51,3 τοις εκατό σε πραγματικούς όρους από το 2019 (IMF). Το κράτος δαπάνησε.

Η ανταπόκριση του ιδιωτικού τομέα ήταν σαφώς ασθενέστερη. Οι ιδιωτικές επενδύσεις αυξήθηκαν μόλις 8,5 τοις εκατό την ίδια περίοδο (IMF, European Commission). Οι ιδιωτικές δαπάνες για έρευνα και ανάπτυξη παραμένουν στο 0,84 τοις εκατό του ΑΕΠ, πολύ κάτω από τον μέσο όρο της ΕΕ, που βρίσκεται στο 1,49 τοις εκατό (European Commission). Το ένα τέταρτο των ισπανικών εισπράξεων από τον Μηχανισμό την περίοδο 2020-2024 κατευθύνθηκε σε τρέχουσες δαπάνες και όχι σε επενδύσεις παγίου κεφαλαίου (SEFO Funcas). Οι τρέχουσες δαπάνες κρατούν υπηρεσίες σε λειτουργία σήμερα· οι επενδύσεις κεφαλαίου είναι εκείνες που αυξάνουν την παραγωγική δυνατότητα αύριο. Αν ο στόχος ήταν ο μετασχηματισμός, υπερβολικά μεγάλο μέρος των πόρων πήγε στη συντήρηση.

Η κατανομή των πόρων ανοίγει και δεύτερο ερώτημα. Οι μεγάλες επιχειρήσεις αποτέλεσαν μόλις το 1,4 τοις εκατό των δικαιούχων, αλλά απορρόφησαν σχεδόν το 30 τοις εκατό των πόρων (BBVA Research). Οι μικρές επιχειρήσεις, που απασχολούν την πλειονότητα των Ισπανών εργαζομένων, είχαν πολύ πιο περιορισμένη πρόσβαση.

Γιατί αυτό βαραίνει την επόμενη συζήτηση για κοινό ευρωπαϊκό δανεισμό

Η Ισπανία δεν αποτελεί εξαίρεση. Στην Ιταλία, η οποία διαχειρίζεται το μεγαλύτερο εθνικό σχέδιο της ΕΕ, ύψους 194,4 δισ. ευρώ, τα πλήρως ολοκληρωμένα δημόσια έργα αντιστοιχούσαν έως το τέλος του 2025 μόλις περίπου στο 6 τοις εκατό της συνολικής αξίας (Il Sicilia). Το πρόβλημα είναι ευρωπαϊκό.

Ο Ισπανός υπουργός Οικονομίας πιέζει ήδη για έναν μόνιμο μηχανισμό κοινού δανεισμού. Το πολιτικό ερώτημα είναι αν θα συναινέσουν τα κράτη-πιστωτές. Η επιτροπή προϋπολογισμού της γερμανικής Μπούντεσταγκ προειδοποιεί κατά της αύξησης των εισφορών προς την ΕΕ, με πιθανό πρόσθετο κόστος περίπου 27,5 δισ. ευρώ τον χρόνο (FAZ). Το Ολλανδικό Ελεγκτικό Συνέδριο σημειώνει ότι ακόμη και η ίδια η Ολλανδία έχει «μόνο περιορισμένη κατανόηση της σχέσης μεταξύ αποτελεσμάτων και κόστους» στο δικό της σχέδιο ανάκαμψης (Netherlands Court of Audit).

Η αυστηρή αξιολόγηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δεν αναμένεται πριν από το 2028 (European Commission). Η συζήτηση για μόνιμο ευρωπαϊκό δανεισμό, όμως, γίνεται τώρα, πριν υπάρξει πλήρης απόδειξη. Ο πρώτος Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας έχτισε μια μηχανή πληρωμών. Η Ευρώπη πρέπει ακόμη να αποδείξει ότι έχτισε και μια μηχανή επενδύσεων.