Η Ισπανία μετρά 1,2 εκατ. άδειες

Το Ανώτατο Δικαστήριο της Ισπανίας φέρεται να εξετάζει αν θα ζητήσει από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης να κρίνει κατά πόσον η μαζική νομιμοποίηση μεταναστών που προώθησε η Μαδρίτη συμβιβάζεται με το ευρωπαϊκό δίκαιο. Αν η υπόθεση φτάσει στο Λουξεμβούργο, το ερώτημα θα είναι πολιτικά και νομικά βαρύ: μπορεί ένα κράτος-μέλος του Σένγκεν, δηλαδή του χώρου χωρίς εσωτερικούς συνοριακούς ελέγχους, να χορηγήσει άδειες παραμονής σε πάνω από ένα εκατομμύριο ανθρώπους χωρίς να έχει αποσαφηνιστεί αν τα υπόλοιπα κράτη πρέπει να αποδεχθούν τις συνέπειες στην ελεύθερη μετακίνηση;

Χρειάζεται, πάντως, προσοχή. Δεν έχει δημοσιευθεί επίσημη δικαστική απόφαση στον ιστότοπο της ισπανικής Δικαιοσύνης. Η πληροφορία προέρχεται από ισπανικά δημοσιεύματα, σύμφωνα με τα οποία το δικαστήριο διερωτήθηκε αν μπορεί να χορηγείται άδεια παραμονής «απλώς και μόνο λόγω της παράτυπης διαμονής» και άνοιξε διαδικαστικά τον δρόμο για πιθανό προδικαστικό ερώτημα (El Mundo, El Español). Μέχρι να δημοσιευθεί σχετική διάταξη, πρόκειται για δικαστικό σήμα, όχι για επιβεβαιωμένη σύγκρουση ενώπιον των ευρωπαϊκών δικαστηρίων.

Τι έκανε η Ισπανία και τι λέει το ευρωπαϊκό δίκαιο

Το ισπανικό πρόγραμμα νομιμοποίησης, του οποίου η προθεσμία αιτήσεων έληξε στις 30 Ιουνίου, έδινε σε μετανάστες χωρίς νόμιμα έγγραφα, οι οποίοι βρίσκονταν στη χώρα πριν από την 1η Ιανουαρίου 2026, τη δυνατότητα να λάβουν ετήσια άδεια παραμονής και εργασίας με δυνατότητα ανανέωσης. Η κυβέρνηση υπολόγιζε περίπου 500.000 αιτήσεις (RTÉ). Κατατέθηκαν πάνω από 1,2 εκατ. (Euronews).

Το ευρωπαϊκό δίκαιο δεν απαγορεύει γενικά τις εθνικές νομιμοποιήσεις. Η Οδηγία Επιστροφών, το κοινό πλαίσιο της ΕΕ για την απομάκρυνση ανθρώπων που διαμένουν παράτυπα, θέτει ως βασική κατεύθυνση την επιστροφή. Το άρθρο 6 παράγραφος 4, όμως, επιτρέπει στα κράτη-μέλη να χορηγούν άδεια παραμονής «για λόγους συμπόνιας, ανθρωπιστικούς ή άλλους» (Οδηγία 2008/115/ΕΚ). Το νομικό ζήτημα είναι αν αυτή η εξαίρεση μπορεί να στηρίξει ένα ευρύ νομοθετικό πρόγραμμα που αφορά πάνω από ένα εκατομμύριο ανθρώπους ή αν προϋποθέτει εξατομικευμένη κρίση. Σύμφωνα με το El Confidencial, η διατύπωση που αποδίδεται στο Ανώτατο Δικαστήριο δείχνει ότι βλέπει πιθανή σύγκρουση με το ευρωπαϊκό πλαίσιο.

Ένα προδικαστικό ερώτημα βάσει του άρθρου 267 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της ΕΕ, της διάταξης που επιτρέπει στα εθνικά δικαστήρια να ζητούν από το Λουξεμβούργο ερμηνεία του ευρωπαϊκού δικαίου, δεν θα ακύρωνε αυτομάτως το ισπανικό διάταγμα. Θα όριζε, όμως, τα νομικά όρια, και η ερμηνεία αυτή θα δέσμευε τα δικαστήρια σε όλη την Ευρώπη (άρθρο 267 ΣΛΕΕ). Γι’ αυτό η υπόθεση ξεπερνά κατά πολύ τη Μαδρίτη.

Γιατί παρακολουθούν το Βερολίνο και το Παρίσι

Η ισπανική άδεια παραμονής δεν δίνει δικαίωμα εργασίας στη Γερμανία ή στη Γαλλία. Οι κανόνες του Σένγκεν, όμως, επιτρέπουν στους κατόχους άδειας να ταξιδεύουν εντός του χώρου χωρίς εσωτερικά σύνορα για έως 90 ημέρες σε κάθε περίοδο 180 ημερών (Κανονισμός (ΕΕ) 2016/399). Η νομιμοποίηση δεν εξάγει άδεια εργασίας, αλλά αλλάζει τη νομική θέση ενός ανθρώπου μέσα σε μια κοινή ζώνη μετακίνησης.

Η Γερμανία το βλέπει ως κίνδυνο δευτερογενούς μετακίνησης: οι νομιμοποιημένοι μετανάστες θα μπορούσαν να εισέλθουν νόμιμα για σύντομη διαμονή, να παραμείνουν πέρα από το επιτρεπόμενο όριο ή να αναζητήσουν άτυπη εργασία σε ένα ήδη πιεσμένο σύστημα (Berliner Zeitung). Ο υπουργός Εσωτερικών της Γαλλίας, Μπρουνό Ρεταϊγιό, πήγε ακόμη πιο μακριά, κατηγορώντας τον Πέδρο Σάντσεθ για «πελατειακή πολιτική» και ζητώντας να λογοδοτήσει η Ισπανία στους ευρωπαίους εταίρους της (Le Figaro).

Η ισπανική κυβέρνηση αντιτείνει ότι η πολιτική της είναι πρακτική: άνθρωποι που ήδη εργάζονται άτυπα πρέπει να πληρώνουν φόρους και να έχουν πρόσβαση σε εργασιακή προστασία, αντί να μένουν εγκλωβισμένοι στην παραοικονομία (Emerging Europe). Το αν τέτοιες νομιμοποιήσεις ενθαρρύνουν μελλοντικές παράτυπες αφίξεις παραμένει πραγματικά αμφισβητούμενο στη σχετική έρευνα (Migration Policy Centre).

Τα ερωτήματα που μένουν αναπάντητα

Η συζήτηση έχει πολλή ρητορική περί κυριαρχίας και λίγα δεδομένα. Δεν υπάρχει σύνολο στοιχείων που να δείχνει πόσοι άνθρωποι, αφού νομιμοποιήθηκαν σε ένα κράτος του Σένγκεν, μετακινήθηκαν στη συνέχεια σε άλλο. Καμία κυβέρνηση που επικρίνει την Ισπανία δεν έχει παρουσιάσει κοστολογημένο και ρεαλιστικό σχέδιο επιστροφών για τον πληθυσμό που η Μαδρίτη επιχειρεί να καταγράψει. Οι φωνές που απουσιάζουν περισσότερο είναι εκείνες των ίδιων των ανθρώπων των οποίων το καθεστώς κρίνεται, των εργοδοτών που εξαρτώνται από την εργασία τους και των τοπικών διοικήσεων που καλούνται να διαχειριστούν τον όγκο των αιτήσεων.

Αν το Ανώτατο Δικαστήριο στείλει το ερώτημα στο Λουξεμβούργο, το Δικαστήριο της ΕΕ θα δημιουργήσει προηγούμενο για κάθε κράτος-μέλος που αντιμετωπίζει το ίδιο δίλημμα. Η Ισπανία θέλει να καταγράψει εργαζομένους που βρίσκονται ήδη στο έδαφός της. Άλλες κυβερνήσεις ζητούν κοινούς κανόνες, ώστε οι εθνικές αποφάσεις να μη μεταφέρονται πέρα από τα σύνορα. Μέχρι να λυθεί αυτή η ένταση, ο χώρος χωρίς εσωτερικά σύνορα λειτουργεί πάνω σε μια παραδοχή που δεν έχει δοκιμαστεί θεσμικά: ότι κάθε χώρα αποφασίζει ποιος παίρνει άδεια παραμονής, ενώ όλες οι χώρες απορροφούν τις συνέπειες.