Η Ισπανία χάνει ιδιωτικές επενδύσεις

Πέντε χρόνια δαπανών από το ευρωπαϊκό ταμείο ανάκαμψης αύξησαν το κατά κεφαλήν εισόδημα της Ισπανίας μόλις κατά 0,2%, ενώ οι ιδιωτικές επενδύσεις μειώθηκαν κατά 3%, σύμφωνα με την τελική αξιολόγηση της EY που μετέδωσε η El Mundo. Για ένα πρόγραμμα που σχεδιάστηκε ακριβώς για να μετατρέψει τη δημόσια δαπάνη σε ιδιωτική επένδυση, ο συνδυασμός αυτός είναι το πιο δύσκολο αποτέλεσμα να υπερασπιστεί κανείς.

Το NextGenerationEU, το κοινό ευρωπαϊκό σχήμα δανεισμού που δημιουργήθηκε μετά την πανδημία, στηρίχθηκε σε μια σαφή υπόθεση: ότι το δημόσιο χρήμα θα λειτουργούσε ως μοχλός για να ακολουθήσουν ιδιωτικά κεφάλαια. Τα ισπανικά στοιχεία δείχνουν την αντίθετη κίνηση.

Πώς υποτίθεται ότι θα λειτουργούσε το χρήμα

Ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, δηλαδή το βασικό κανάλι δαπανών του NextGenerationEU, επέτρεψε στην ΕΕ να δανειστεί συλλογικά ώστε κυβερνήσεις με ασθενέστερα δημοσιονομικά περιθώρια να επενδύσουν χωρίς να καλύψουν μόνες τους όλο το κόστος (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Οι Βρυξέλλες συνέδεσαν τις εκταμιεύσεις με συμφωνημένες μεταρρυθμίσεις και ορόσημα έργων, όχι απλώς με αποδείξεις ότι δαπανήθηκαν χρήματα (EUR-Lex). Ο σχεδιασμός επιχειρούσε να απαντήσει σε ένα γνωστό πρόβλημα των ευρωπαϊκών κονδυλίων: ότι συχνά περνούν μέσα από μια οικονομία χωρίς να αλλάζουν πραγματικά την παραγωγική της δυνατότητα.

Η λογική είχε δύο σκέλη. Βραχυπρόθεσμα, οι δημόσιες δαπάνες για υποδομές και εξοπλισμό δημιουργούν θέσεις εργασίας και παραγγελίες. Σε βάθος χρόνου, τα έργα θα έπρεπε να κάνουν τις επιχειρήσεις και τους εργαζομένους πιο παραγωγικούς, είτε μέσω καλύτερων ενεργειακών συστημάτων, είτε μέσω ψηφιακών αναβαθμίσεων, είτε μέσω αλλαγών στο ρυθμιστικό πλαίσιο. Το κατά κεφαλήν εισόδημα, δηλαδή η συνολική παραγωγή μιας οικονομίας διαιρεμένη με τον πληθυσμό της, αποτυπώνει και τα δύο, επειδή δείχνει αν μια χώρα δημιουργεί περισσότερο πλούτο ανά κάτοικο ή απλώς ανακυκλώνει περισσότερη δαπάνη.

Η αύξηση 0,2% στην Ισπανία δείχνει ότι η βραχυπρόθεσμη ώθηση ήταν αδύναμη. Η μείωση 3% στις ιδιωτικές επενδύσεις είναι σοβαρότερη ένδειξη. Όλος ο μηχανισμός βασιζόταν στην υπόθεση ότι η δημόσια δαπάνη θα προσέλκυε ιδιωτικά κεφάλαια που αλλιώς δεν θα κινητοποιούνταν. Στην Ισπανία συνέβη το αντίστροφο: περισσότερο δημόσιο χρήμα εισέρρευσε, αλλά λιγότερο ιδιωτικό χρήμα το ακολούθησε.

Το ίδιο μοτίβο στους μεγαλύτερους αποδέκτες

Η Ιταλία, ο μεγαλύτερος δικαιούχος, είχε λάβει έως τον Απρίλιο του 2026 166 δισ. ευρώ μέσω εννέα ευρωπαϊκών δόσεων, αν και η πραγματική δαπάνη στο εσωτερικό της χώρας υστερούσε αισθητά (ACEN). Τα χρήματα που λαμβάνονται από τις Βρυξέλλες δεν είναι κατ’ ανάγκη χρήματα που έχουν δαπανηθεί στην οικονομία, και τα χρήματα που έχουν δαπανηθεί δεν σημαίνουν αυτομάτως ολοκληρωμένο και λειτουργικό έργο. Ο κατασκευαστικός κλάδος της Ιταλίας αναμένει ότι τα δημόσια έργα θα παραμείνουν η βασική του μηχανή έως τη λήξη του προγράμματος το 2027 και στη συνέχεια θα υποχωρήσουν. Πρόκειται για το ισπανικό μοτίβο σε μεγαλύτερη οικονομία: προσωρινή ώθηση στο ΑΕΠ μέσω εργοταξίων, όχι μόνιμη αλλαγή στον τρόπο λειτουργίας του ιδιωτικού τομέα.

Η Πορτογαλία δείχνει ότι η δημοσιονομική ώθηση είναι πραγματική, αλλά πρόσκαιρη. Τα κονδύλια του Μηχανισμού Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας πρόσθεσαν πάνω από 0,5% του ΑΕΠ στη δημοσιονομική επέκταση της Πορτογαλίας το 2026, πράγμα που σημαίνει ότι το κράτος τροφοδοτούσε τη ζήτηση με ρυθμό που εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από τις ευρωπαϊκές μεταβιβάσεις (ECO). Η ίδια ανάλυση προειδοποιεί ότι το 2027 η επίδραση γίνεται συσταλτική, καθώς το ευρωπαϊκό χρήμα αποσύρεται. Η ανάπτυξη που στηρίζεται σε μια προσωρινή μεταβίβαση αντιμετωπίζει αναπόφευκτα κενό όταν αυτή τελειώσει.

Η Ελλάδα προσφέρει το ισχυρότερο αντεπιχείρημα. Το ελληνικό σχέδιο βασίστηκε περισσότερο σε ευρωπαϊκά δάνεια και προέβλεπε ιδιωτική συγχρηματοδότηση, συνδέοντας στενότερα το δημόσιο με το ιδιωτικό χρήμα (Τράπεζα της Ελλάδος). Ωστόσο, οι πραγματικοί μισθοί, δηλαδή οι αποδοχές μετά την αφαίρεση του πληθωρισμού, αυξήθηκαν μόλις κατά 0,1% το 2025, με αντίστοιχη πρόβλεψη για το 2026 (Powergame). Ακόμη και ο σχεδιασμός που ήταν πιο φιλικός στη συμμετοχή ιδιωτικών κεφαλαίων δεν έχει ακόμη μετατρέψει την επένδυση σε εισόδημα που γίνεται αισθητό στα νοικοκυριά.

Ο λογαριασμός έρχεται πριν από την απόδειξη

Η ΕΕ πρέπει να αρχίσει την αποπληρωμή του κοινού χρέους από το 2028, με πληρωμές που θα συνεχιστούν έως το 2058 (EUR-Lex). Η Γερμανία, η Ολλανδία και άλλοι καθαροί συνεισφέροντες αποδέχθηκαν αυτό το βάρος με την προσδοκία μόνιμων αποδόσεων. Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο έχει ήδη επισημάνει το κενό: στον έλεγχο του 2025 για ανακαινίσεις κατοικιών που χρηματοδοτήθηκαν από τον Μηχανισμό Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας διαπίστωσε αδύναμη στόχευση και περιορισμένα στοιχεία ότι οι εργασίες πράγματι εξοικονόμησαν ενέργεια (ECA, Jornal Económico).

Η ΕΕ μπορεί να μετρήσει τα ευρώ που εκταμιεύθηκαν και τα ορόσημα που επιβεβαιώθηκαν. Έχει πολύ ασθενέστερες αποδείξεις ότι τα χρήματα δημιούργησαν πρόσθετες ιδιωτικές επενδύσεις, υψηλότερη παραγωγικότητα ή καλύτερα εισοδήματα στους μεγαλύτερους αποδέκτες τους. Η έκθεση της EY για την Ισπανία δεν αποδεικνύει ότι ολόκληρο το πρόγραμμα απέτυχε. Δείχνει όμως το πρόβλημα που θα βρει μπροστά της η ΕΕ καθώς πλησιάζει η αποπληρωμή και συζητούνται ήδη νέοι γύροι κοινού δανεισμού: πρέπει να αποδείξει μετασχηματισμό, όχι απλώς απορρόφηση κονδυλίων.