Η Ισπανία ψάχνει καρτέλ σε συμβάσεις

Σκεφτείτε έναν μηχανισμό που θυμάται κάθε δημόσιο διαγωνισμό που έχει δημοσιευθεί, κάθε εταιρεία που κατέθεσε προσφορά, κάθε τιμή που προτάθηκε και κάθε υπεργολάβο που εμφανίστηκε στη συνέχεια. Έναν μηχανισμό που αναζητά τα μοτίβα που θα εντόπιζε ένας έμπειρος ελεγκτής, αν είχε απεριόριστο χρόνο να διαβάσει τους φακέλους. Αυτό επιχειρεί να φτιάξει η ισπανική αρχή ανταγωνισμού.

Η Εθνική Επιτροπή Αγορών και Ανταγωνισμού της Ισπανίας (CNMC) αναπτύσσει ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης, με την ονομασία Atenea, για να ελέγχει δεδομένα δημοσίων συμβάσεων και να εντοπίζει ενδείξεις χειραγώγησης διαγωνισμών ή συνεννόησης μεταξύ εταιρειών (La Vanguardia). Το εργαλείο αντλεί στοιχεία από βάση περίπου έξι εκατομμυρίων συμβάσεων και έχει σχεδιαστεί ώστε να επισημαίνει ύποπτους διαγωνισμούς προς περαιτέρω έλεγχο από ανθρώπους ερευνητές, όχι να αποδεικνύει από μόνο του ενοχή.

Τι αναζητά η μηχανή

Τα καρτέλ στις δημόσιες προμήθειες αφήνουν ίχνη. Εταιρείες που εναλλάσσονται στη νίκη. Χαμένοι που καταθέτουν προσφορές ύποπτα υψηλές. Μια επιχείρηση που χάνει συστηματικά, αλλά στη συνέχεια εμφανίζεται ως υπεργολάβος. Ο ΟΟΣΑ, στις οδηγίες του για τη χειραγώγηση διαγωνισμών, έχει καταγράψει εδώ και χρόνια τέτοιες ενδείξεις. Το πρόβλημα δεν ήταν η άγνοια για το τι πρέπει να αναζητηθεί, αλλά η αδυναμία να αναζητηθεί παντού ταυτόχρονα.

Ένας τοπικός υπάλληλος βλέπει έναν διαγωνισμό. Το Atenea μπορεί να δει επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές σε διαφορετικές αναθέτουσες αρχές, περιφέρειες, κλάδους και χρονικές περιόδους. Σύμφωνα με τις διαθέσιμες πληροφορίες, λειτουργεί σε επίπεδα: πρώτα συνδέει εταιρείες που εμφανίζονται με διαφορετικές επωνυμίες, όπως όταν ένας όμιλος συμμετέχει μέσω τριών θυγατρικών. Έπειτα ομαδοποιεί ύποπτα μοτίβα, εξετάζοντας για παράδειγμα αν οι ίδιες δύο εταιρείες εμφανίζονται ξανά και ξανά μαζί. Τέλος, συγκρίνει τη συμπεριφορά μιας αγοράς με αυτό που θα ανέμενε κανείς σε συνθήκες πραγματικού ανταγωνισμού.

Το σύστημα φέρεται να αποτελεί εξέλιξη ενός παλαιότερου και στενότερου εργαλείου ελέγχου της CNMC, με επέκταση πλέον σε ανοικτές αγορές και σε μια νεότερη μορφή κινδύνου: την αλγοριθμική σύμπραξη. Πρόκειται για την περίπτωση κατά την οποία τα λογισμικά τιμολόγησης των εταιρειών «μαθαίνουν» να ακολουθούν τις κινήσεις των ανταγωνιστών χωρίς να χρειαστεί ανθρώπινη συνεννόηση, όπως θα μπορούσαν καταστήματα στον ίδιο δρόμο να σταματήσουν σιωπηρά να υποτιμολογούν το ένα το άλλο.

Γιατί η Ισπανία έχει λόγο να βιαστεί

Δεν πρόκειται για λύση που αναζητά πρόβλημα. Τον περασμένο μήνα, το Ανώτατο Δικαστήριο της Ισπανίας επικύρωσε πρόστιμο 13,5 εκατ. ευρώ κατά της Indra για συμμετοχή σε καρτέλ που χειραγωγούσε δημόσιους διαγωνισμούς υπηρεσιών πληροφορικής, με πρακτικές που εκτείνονταν από το 2005 έως το 2015 (Cinco Días). Οι πρακτικές περιλάμβαναν προσφορές-κάλυψη, αποχή ανταγωνιστών από διαγωνισμούς και εκ των προτέρων γνώση λεπτομερειών των προκηρύξεων μέσω επαφών στο εσωτερικό της διοίκησης. Στην Indra αποδόθηκαν συμβάσεις άνω των 324 εκατ. ευρώ που ανατέθηκαν μέσα από τα επίμαχα σχήματα (elDiario.es).

Αυτά είναι ακριβώς τα μοτίβα που ένα σύστημα μαζικού ελέγχου θα μπορούσε να εντοπίσει πολύ νωρίτερα από μια έρευνα δεκαετίας: οι ίδιες εταιρείες να εμφανίζονται μαζί, οι νικητές και οι χαμένοι να αλλάζουν ρόλους, ένας αποτυχημένος προσφέρων να επιστρέφει αθόρυβα ως υπεργολάβος.

Το τεστ λογοδοσίας

Η Ισπανία εντάσσεται σε μια ευρύτερη ευρωπαϊκή μετατόπιση προς την επιβολή του δικαίου με τη βοήθεια μηχανών. Η προτεινόμενη 12η τροποποίηση του γερμανικού δικαίου ανταγωνισμού θα επέτρεπε συστηματικό έλεγχο των δημοσίων προμηθειών (BBH Blog). Στην Ιταλία, η αρχή κατά της διαφθοράς ANAC δημοσιεύει ήδη δεδομένα διαγωνισμών που μπορούν να αποτελέσουν πρώτη ύλη για αντίστοιχη ανάλυση (ANAC).

Το δυσκολότερο ερώτημα είναι τι συμβαίνει όταν ο αλγόριθμος επηρεάζει ποιος θα μπει στο μικροσκόπιο. Η Ολλανδία το έμαθε με επώδυνο τρόπο, όταν δικαστήριο ακύρωσε το SyRI, ένα κρατικό εργαλείο αξιολόγησης κινδύνου, κρίνοντας ότι παραβίαζε δικαιώματα ιδιωτικότητας (Rechtspraak). Η ολλανδική απάντηση ήταν η δημιουργία εθνικού μητρώου, στο οποίο είναι πλέον δημόσια ορατές 1.495 περιγραφές αλγορίθμων από 515 οργανισμούς (Algoritmeregister). Η αρχή είναι απλή: όταν ένας κρατικός αλγόριθμος επηρεάζει το ποιος ελέγχεται, οι πολίτες πρέπει να γνωρίζουν ότι υπάρχει.

Τα ακαδημαϊκά δεδομένα δείχνουν ότι ο προληπτικός έλεγχος έχει αξία, αλλά δεν επιτρέπουν υπερβολικές βεβαιότητες. Μελέτη του CEPR για σουηδικούς διαγωνισμούς φαρμάκων εντόπισε μοτίβα συμβατά με συνεννόηση και υψηλότερες τιμές, όμως τέτοια συμπεράσματα εξαρτώνται από τη συγκεκριμένη αγορά. Δεν αποδεικνύουν ότι υπάρχουν καθολικοί ανιχνευτές τεχνητής νοημοσύνης που δουλεύουν παντού. Ο βασικός κίνδυνος παραμένουν τα ψευδώς θετικά ευρήματα: εξειδικευμένες συμβάσεις προσελκύουν φυσιολογικά λίγους προσφέροντες, κοινά κόστη εισροών μπορούν να οδηγήσουν σε παράλληλες κινήσεις τιμών, ενώ οι κοινοπραξίες συχνά επιτρέπουν σε μικρότερες εταιρείες να διεκδικήσουν έργα που δεν θα μπορούσαν να αναλάβουν μόνες τους.

Το Atenea, σύμφωνα με τις πληροφορίες, παραμένει σε εσωτερική φάση ανάπτυξης, με την εφαρμογή του να αναμένεται τους επόμενους μήνες. Δεν έχει δημοσιοποιηθεί τεχνική προδιαγραφή. Η CNMC δεν έχει παρουσιάσει την αρχιτεκτονική του συστήματος, τα ποσοστά σφάλματος ή τους κανόνες διακυβέρνησής του.

Η νομιμοποίηση του εργαλείου θα κριθεί λιγότερο από το πόσο έξυπνος είναι ο αλγόριθμος και περισσότερο από το αν οι επισημάνσεις του μπορούν να αμφισβητηθούν, η λογική του να ελεγχθεί και οι εισηγήσεις του να παρακαμφθούν από ανθρώπους με θεσμική ευθύνη. Η Ισπανία δοκιμάζει αν η επιβολή του δικαίου μπορεί να μετακινηθεί νωρίτερα στον κύκλο, ώστε η συνεννόηση να εντοπίζεται πριν εμφανιστεί ένας πληροφοριοδότης ή πριν χρειαστεί μια δικαστική διαδικασία δεκαετίας. Με επαρκείς δικλίδες, το όφελος θα αφορά και τους φορολογουμένους και τις έντιμες επιχειρήσεις. Χωρίς αυτές, κινδυνεύει να γίνει μια αδιαφανής αλγοριθμική εξουσία, από εκείνες που τα ευρωπαϊκά δικαστήρια έχουν ήδη απορρίψει αλλού.