Δέκα χώρες ζητούν 1,5 δισ. άδειες άνθρακα

Δέκα χώρες της ΕΕ πιέζουν για να πέσουν στην ευρωπαϊκή αγορά άνθρακα περισσότερα δικαιώματα εκπομπών. Η Σουηδία, η Φινλανδία και η Δανία απαντούν ότι μια τέτοια κίνηση θα τιμωρούσε τις επιχειρήσεις που επένδυσαν ήδη στην πράσινη μετάβαση. Και οι δύο πλευρές επικαλούνται τους κλιματικούς στόχους. Η πραγματική γραμμή σύγκρουσης, όμως, είναι δημοσιονομική: ποιες κυβερνήσεις έχουν τα περιθώρια να στηρίξουν τις βιομηχανίες τους με εθνικούς πόρους και ποιες χρειάζονται να το κάνει η Ευρώπη μέσω των κανόνων της αγοράς.

Η συμμαχία και η απάντηση του Βορρά

Η Πολωνία, η Ιταλία, η Ελλάδα, η Τσεχία, η Ρουμανία, η Βουλγαρία, η Σλοβακία, η Κύπρος, η Εσθονία και η Ουγγαρία ζητούν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να επιβραδύνει το ETS, δηλαδή το Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών, το βασικό εργαλείο της ΕΕ για να κάνει ακριβότερη τη ρύπανση. Ζητούν να αποσύρονται λιγότερα δικαιώματα από την αγορά κάθε χρόνο, να παραταθεί η δωρεάν κατανομή δικαιωμάτων για τη βαριά βιομηχανία και να συνεχιστεί μετά το 2030 το Ταμείο Εκσυγχρονισμού, μέσω του οποίου διοχετεύονται έσοδα του ETS στα κράτη-μέλη με χαμηλότερα εισοδήματα (S&P Global). Ο υφυπουργός Κλίματος της Πολωνίας, Κριστόφ Μπολέστα, έχει υποστηρίξει ότι η ετήσια μείωση του ανώτατου ορίου εκπομπών πρέπει να περιοριστεί λίγο πάνω από το 2 τοις εκατό (Bankier.pl). Ο υπουργός Βιομηχανίας της Ιταλίας, Αντόλφο Ούρσο, παρουσίασε την πρωτοβουλία ως ζήτημα προστασίας της ανταγωνιστικότητας της μεταποίησης (Adnkronos).

Οι σκανδιναβικές χώρες απαντούν ότι ο σταθερός και σταδιακά υψηλότερος τιμολογιακός ορίζοντας του άνθρακα είναι ακριβώς αυτός που δικαιολογεί τις πράσινες επενδύσεις. Αν η σπανιότητα των δικαιωμάτων πάψει να είναι προβλέψιμη, οι επιχειρήσεις που δαπάνησαν κεφάλαια για χάλυβα χαμηλών εκπομπών ή καθαρή ενέργεια τιμωρούνται επειδή κινήθηκαν νωρίς (EnviWeb/ČTK). Το ETS σχεδιάστηκε ώστε όσοι προσαρμόζονται πρώτοι να κερδίζουν όσο το ανώτατο όριο εκπομπών γίνεται αυστηρότερο. Αν το όριο χαλαρώσει, το κίνητρο αποδυναμώνεται.

Ο μηχανισμός είναι σχετικά απλός. Η ΕΕ θέτει ένα ανώτατο όριο στο διοξείδιο του άνθρακα που μπορούν να εκπέμπουν οι μονάδες ηλεκτροπαραγωγής, τα εργοστάσια και οι αεροπορικές εταιρείες. Κάθε επιχείρηση πρέπει να κατέχει ένα δικαίωμα για κάθε τόνο που εκπέμπει. Καθώς το όριο μειώνεται κάθε χρόνο, τα δικαιώματα σπανίζουν και το κόστος της ρύπανσης αυξάνεται (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Το 2024, οι δημοπρασίες δικαιωμάτων απέφεραν 38,8 δισ. ευρώ στους κρατικούς κλιματικούς προϋπολογισμούς (CER).

Το πακέτο μεταρρύθμισης της Επιτροπής, που αναμένεται αυτή την εβδομάδα, θα πρόσθετε δικαιώματα στην αγορά και θα επιβράδυνε την κατάργηση των δωρεάν κατανομών. Αναλυτές που επικαλείται η OPIS εκτιμούν ότι μετά το 2030 ο ετήσιος ρυθμός μείωσης του ανώτατου ορίου θα υποχωρήσει από 4,4% σε περίπου 3%-3,4%, απελευθερώνοντας περίπου 1-1,5 δισ. επιπλέον δικαιώματα και ασκώντας καθοδική πίεση στις τιμές άνθρακα (OPIS).

Το δημοσιονομικό χάσμα

Η εύκολη ανάγνωση, ότι δηλαδή οι πράσινες σκανδιναβικές χώρες συγκρούονται με απρόθυμα ανατολικά κράτη, δεν εξηγεί τι πραγματικά κινεί τις θέσεις. Και η γερμανική βιομηχανική ένωση DIHK ζητεί να παραταθεί η δωρεάν κατανομή δικαιωμάτων και να διατηρηθεί η αντιστάθμιση του κόστους ηλεκτρισμού έως ότου ο μηχανισμός συνοριακής προσαρμογής άνθρακα της ΕΕ, ο CBAM, δηλαδή ο δασμός στις εισαγωγές προϊόντων υψηλής έντασης άνθρακα, αποδείξει ότι μπορεί να αποτρέψει τη μετεγκατάσταση εργοστασίων (DIHK). Η διαφορά είναι ότι το Βερολίνο μπορεί να πληρώσει. Η Γερμανία έχει ανοίξει πρόγραμμα 5 δισ. ευρώ για συμβάσεις επί διαφοράς άνθρακα, μακροχρόνιες συμφωνίες που καλύπτουν το πρόσθετο κόστος παραγωγής χαμηλών εκπομπών σε κλάδους όπως ο χάλυβας, τα χημικά, το τσιμέντο και τα κεραμικά (VEA). Η Ολλανδία διευρύνει το δικό της σχήμα αποζημίωσης, με διαθέσιμα φέτος περισσότερα από 318 εκατ. ευρώ για κλάδους από το αλουμίνιο έως τα λιπάσματα (Rijksoverheid, VEMW).

Η Πολωνία, η Ρουμανία και η Βουλγαρία δεν μπορούν να υπογράψουν τέτοιες επιταγές. Χρειάζονται ο ίδιος ο σχεδιασμός του ETS να προσφέρει την ανακούφιση που το Βερολίνο και η Χάγη παρέχουν μέσω των εθνικών τους προϋπολογισμών. Η σύγκρουση, επομένως, αφορά το επίπεδο διακυβέρνησης που θα απορροφήσει το κόστος της μετάβασης.

Ποιοι κερδίζουν, ποιοι χάνουν

Η πιο ήπια σπανιότητα βοηθά βραχυπρόθεσμα τους υφιστάμενους μεγάλους ρυπαντές και τις οικονομίες που εξακολουθούν να εξαρτώνται από τον άνθρακα. Όμως η «ανακούφιση της βιομηχανίας» δεν μοιράζεται ισότιμα. Στην Τσεχία, οι μεγάλοι φορείς που υπάγονται στο ETS λαμβάνουν δωρεάν δικαιώματα και εξακολουθούν να μετακυλίουν το κόστος άνθρακα στους πελάτες τους, ενώ οι εταιρείες τηλεθέρμανσης και μικρότερες επιχειρήσεις αγοράζουν δικαιώματα χωρίς αντίστοιχη προστασία (Aktuálně.cz/ČTK). Η δωρεάν κατανομή προστατεύει τους μεγάλους παίκτες. Δεν κατεβαίνει απαραίτητα στην αλυσίδα αξίας.

Χάνουν και οι κυβερνήσεις. Λιγότερα δημοπρατούμενα δικαιώματα ή χαμηλότερες τιμές σημαίνουν μικρότερα έσοδα για κλιματικές επενδύσεις. Το Club Economic διαπίστωσε ότι μόνο 8% των εσόδων του ETS που δαπανήθηκαν από τα κράτη-μέλη μπορούσε να συνδεθεί με άμεση στήριξη της βιομηχανικής απανθρακοποίησης (Club Economic). Ίσως το πρόβλημα να μην είναι ότι η τιμολόγηση του άνθρακα είναι υπερβολικά υψηλή. Ίσως οι κυβερνήσεις να διασπείρουν πολύ λεπτά τα έσοδα που η ίδια αποφέρει.

Η Επιτροπή μπορεί να αγοράσει χρόνο για τη βαριά βιομηχανία, αλλά μόνο αποδυναμώνοντας τη σπανιότητα που έδωσε αξία στην αγορά άνθρακα. Το αν οι κυβερνήσεις θα χρησιμοποιήσουν αυτόν τον χρόνο για να χρηματοδοτήσουν καθαρότερη παραγωγή ή απλώς για να μειώσουν το κόστος της καθυστέρησης είναι το ερώτημα που το πακέτο μεταρρύθμισης δεν απαντά.