36 χώρες υπέγραψαν συνθήκη για δίωξη Ρώσων ηγετών λόγω της εισβολής στην Ουκρανία

Τριάντα έξι χώρες και η Ευρωπαϊκή Ένωση υπέγραψαν στις 15 Μαΐου, στο Κισινάου της Μολδαβίας, το καταστατικό για τη δημιουργία Ειδικού Δικαστηρίου για το Έγκλημα της Επίθεσης κατά της Ουκρανίας. Το δικαστήριο, με έδρα τη Χάγη, θα έχει ως στόχο τους Ρώσους αξιωματούχους που έδωσαν την εντολή για την εισβολή, από τον Βλαντίμιρ Πούτιν έως τους ανώτατους στρατιωτικούς διοικητές του.

Πρόκειται για το πρώτο διεθνές δικαστήριο που συγκροτείται ειδικά για τη δίωξη του εγκλήματος της επίθεσης μετά τη Νυρεμβέργη και το Τόκιο. Η πολιτική σημασία είναι εμφανής. Η πρακτική απόσταση, όμως, ανάμεσα στη σύσταση ενός δικαστηρίου και στην προσαγωγή κατηγορουμένων ενώπιόν του παραμένει μεγάλη, ενώ ο συνασπισμός που το στηρίζει είναι στενότερος από όσο θα ήθελαν οι εμπνευστές του.

Τι μπορεί να κάνει το δικαστήριο και γιατί κρίθηκε αναγκαίο

Το νέο δικαστήριο δημιουργείται για να καλύψει ένα κενό του σημερινού διεθνούς συστήματος. Το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο, ο μόνιμος θεσμός για τη δίωξη εγκλημάτων πολέμου, δεν μπορεί να ασκήσει δίωξη για το έγκλημα της επίθεσης όταν το κράτος του κατηγορουμένου δεν είναι μέλος του. Η Ρωσία υπέγραψε τη ιδρυτική συνθήκη του ΔΠΔ το 2000, αλλά αποχώρησε το 2016. Η μόνη παράκαμψη θα ήταν παραπομπή από το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, την οποία η Μόσχα μπορεί να μπλοκάρει με βέτο.

Το νέο σχήμα παρακάμπτει και τα δύο εμπόδια μέσω μιας «διευρυμένης μερικής συμφωνίας», μηχανισμού του Συμβουλίου της Ευρώπης που επιτρέπει σε πρόθυμα κράτη να κινηθούν χωρίς ομοφωνία (Jurist). Το καταστατικό αίρει την ασυλία αρχηγών κρατών. Ο Πούτιν, ο πρωθυπουργός του και ο υπουργός Εξωτερικών του μπορούν να κατηγορηθούν, αν και οι διαδικασίες εις βάρος αυτών των τριών αναστέλλονται αυτομάτως όσο παραμένουν στα αξιώματά τους. Στρατιωτικοί διοικητές όπως ο Βαλέρι Γκερασίμοφ και ο Σεργκέι Σοϊγκού δεν έχουν ανάλογη προστασία και μπορούν να δικαστούν ερήμην αμέσως.

Τα συμμετέχοντα κράτη θα εκλέξουν 15 δικαστές, ενώ ένας ανεξάρτητος εισαγγελέας θα υπηρετήσει επταετή θητεία (Cambridge International Legal Materials). Η Ουκρανία αναμένει τις πρώτες αποφάσεις έως το 2028 (Ukrainska Pravda).

Το πρόβλημα της εκτέλεσης

Το δικαστήριο δεν διαθέτει αστυνομική δύναμη. Κάθε σύλληψη θα εξαρτηθεί από την απόφαση ενός κράτους-μέλους να ενεργήσει. Η ιστορική εμπειρία είναι αποθαρρυντική. Το ΔΠΔ εξέδωσε ένταλμα σύλληψης για τον Πούτιν το 2023· η Μογγολία δεν τον συνέλαβε όταν την επισκέφθηκε. Το Ειδικό Δικαστήριο για τον Λίβανο καταδίκασε ερήμην μέλη της Χεζμπολάχ το 2020 για τη δολοφονία του πρώην πρωθυπουργού Ραφίκ Χαρίρι. Κανείς τους δεν συνελήφθη. Το δικαστήριο για την πρώην Γιουγκοσλαβία απήγγειλε κατηγορίες κατά του Ράντοβαν Κάρατζιτς το 1995· η Σερβία τον συνέλαβε δεκατρία χρόνια αργότερα, όταν η ευρωπαϊκή της προοπτική έκανε την προστασία του ακριβότερη από την παράδοσή του.

Η Μόσχα έχει ήδη δείξει πώς αντιλαμβάνεται το νέο δικαστήριο. Στις 13 Μαΐου, η ρωσική Δούμα ψήφισε με 384–0 υπέρ της εξουσιοδότησης του προέδρου να αναπτύσσει στρατιωτική δύναμη στο εξωτερικό για την «προστασία Ρώσων πολιτών» που αντιμετωπίζουν διώξεις σε ξένα ή διεθνή δικαστήρια (TASS, DW). Ο νόμος θεσμοποιεί το ίδιο δόγμα που επικαλέστηκε η Ρωσία πριν από την επέμβαση στη Γεωργία το 2008 και στην Ουκρανία το 2014.

Ένας συνασπισμός με κενά

Οι 36 υπογράφοντες είναι σχεδόν αποκλειστικά ευρωπαϊκά κράτη (Συμβούλιο της Ευρώπης, DW). Μόνο δύο μη ευρωπαϊκές χώρες συμμετείχαν: η Αυστραλία και η Κόστα Ρίκα. Καμία αφρικανική ή ασιατική κυβέρνηση, ούτε μεγάλη χώρα της Λατινικής Αμερικής, δεν το προσυπέγραψε. Η απουσία αυτή τροφοδοτεί μια κριτική που ήδη ακούγεται σε πρωτεύουσες του μη ευθυγραμμισμένου κόσμου: ότι πρόκειται για επιλεκτική δυτική δικαιοσύνη, η οποία εφαρμόζεται στη Ρωσία αλλά όχι σε επεμβάσεις του ΝΑΤΟ στο Ιράκ ή στη Λιβύη.

Ακόμη και εντός Ευρώπης, 12 μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης αρνήθηκαν να υπογράψουν. Τέσσερα είναι κράτη-μέλη της ΕΕ: η Ουγγαρία, η Σλοβακία, η Βουλγαρία και η Μάλτα. Η Ουγγαρία και η Σλοβακία έχουν μπλοκάρει επανειλημμένα πακέτα κυρώσεων της ΕΕ και έχουν χρησιμοποιήσει τον πετρελαιαγωγό Ντρούζμπα ως μοχλό πίεσης. Η υπηρεσιακή κυβέρνηση της Βουλγαρίας δεν έδωσε δημόσια εξήγηση. Το ΓΚΕΡΜΠ, το κύριο κόμμα της αντιπολίτευσης, χαρακτήρισε την άρνηση «πολιτικό λάθος», ασύμβατο με τη συμμετοχή στο ΝΑΤΟ και στην ΕΕ. Από τους εκτός ΕΕ απόντες, ξεχωρίζει η Τουρκία: κράτος-μέλος του ΝΑΤΟ που αποφεύγει να στηρίξει ρητά τη λογοδοσία για επίθεση κατά χώρας-εταίρου.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες, που δεν είναι μέλος του Συμβουλίου της Ευρώπης, τηρούν σιωπή. Η Ουάσιγκτον είχε προτιμήσει στο παρελθόν ένα χαμηλότερου προφίλ υβριδικό δικαστήριο και φοβάται ότι η κανονικοποίηση διώξεων για το έγκλημα της επίθεσης μπορεί μελλοντικά να εκθέσει αμερικανικές στρατιωτικές επιχειρήσεις σε νομικές αμφισβητήσεις. Η μη εμπλοκή της κυβέρνησης Τραμπ έχει εντείνει τις ανησυχίες για χρηματοδοτικά κενά, καθώς το ετήσιο λειτουργικό κόστος του δικαστηρίου εκτιμάται στα 75 εκατ. ευρώ. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει δεσμεύσει 10 εκατ. ευρώ για την αρχική εγκατάσταση, αλλά η μακροπρόθεσμη χρηματοδότηση παραμένει ανοιχτή.

Ο ανοιχτός φάκελος

Η αξία του δικαστηρίου μπορεί τελικά να κριθεί λιγότερο από τις άμεσες καταδίκες και περισσότερο από τον χρόνο. Τα διεθνή δικαστήρια δημιουργούν νομικό αρχείο. Αυτό το αρχείο αποκτά πρακτική δύναμη όταν μεταβάλλονται οι εσωτερικοί πολιτικοί συσχετισμοί. Η Γαλλία εντάχθηκε στην καθοδηγητική επιτροπή τον Απρίλιο, με τον υπουργό Εξωτερικών Ζαν-Νοέλ Μπαρό να δηλώνει ότι «δεν υπάρχει ειρήνη χωρίς δικαιοσύνη, ούτε δικαιοσύνη χωρίς αλήθεια» (Le Figaro). Η Ολλανδία επιβεβαίωσε τη Χάγη ως έδρα, προσθέτοντας ακόμη ένα επίπεδο στον ρόλο της πόλης ως παγκόσμιας δικαστικής πρωτεύουσας.

Το αν το δικαστήριο θα περάσει από την απαγγελία κατηγοριών στην εκτέλεση ενταλμάτων θα εξαρτηθεί από ερωτήματα στα οποία κανένα καταστατικό δεν μπορεί να απαντήσει: πόσο θα παραμείνει ο Πούτιν στην εξουσία, αν οι στρατηγοί του θα ταξιδέψουν ποτέ εκτός Ρωσίας και αν ο ευρωπαϊκός συνασπισμός θα αντέξει όταν το πολιτικό κόστος της εφαρμογής αρχίσει να αυξάνεται.