Προϋπολογισμός τρισεκατομμυρίου ευρώ: αγρότες εναντίον άμυνας

Οι ηγέτες της ΕΕ συμφωνούν κατ’ αρχήν ότι ο επόμενος επταετής προϋπολογισμός πρέπει να χρηματοδοτήσει την άμυνα, την πορεία ένταξης της Ουκρανίας και την οικονομική ανταγωνιστικότητα. Στη σύνοδο των Βρυξελλών στις 18-19 Ιουνίου διαπίστωσαν ότι δεν συμφωνούν στο τι θα κοπεί. Το πρώτο συμβιβαστικό κείμενο απορρίφθηκε από όλες τις πλευρές: τα κράτη που πληρώνουν περισσότερα στον ευρωπαϊκό κορβανά το θεωρούν υπερβολικά ακριβό, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο πολύ μικρό, ενώ τα ανατολικά κράτη-μέλη υποστηρίζουν ότι υποτιμά τη ρωσική απειλή στα σύνορά τους (EUobserver, Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο).

Η σύγκρουση δεν είναι μια συνηθισμένη διαπραγμάτευση για κονδύλια. Η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2028-2034, δηλαδή το επταετές ανώτατο όριο δαπανών της ΕΕ πάνω στο οποίο χτίζεται κάθε ετήσιος προϋπολογισμός, θα μείωνε το κοινό μερίδιο των αγροτικών επιδοτήσεων και της περιφερειακής ανάπτυξης από περίπου 62 τοις εκατό του σημερινού προϋπολογισμού σε περίπου 44 τοις εκατό (Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο, European Times). Το κενό θα το κάλυπταν η άμυνα, η διεύρυνση και η ανταγωνιστικότητα. Κάθε ευρώ που μεταφέρεται αλλού αφαιρείται από κάποιον υφιστάμενο δικαιούχο.

Ποιος μπλοκάρει τι

Το προσχέδιο της κυπριακής προεδρίας προσπάθησε να μετριάσει αυτή τη μετατόπιση, προστατεύοντας τη γεωργία και τη συνοχή και μεταφέροντας βαθύτερες περικοπές στην άμυνα και την εξωτερική δράση (Euronews). Η Γερμανία χαρακτήρισε το αποτέλεσμα μη αποδεκτό και απέρριψε κάθε νέο κοινό ευρωπαϊκό δανεισμό. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, που δεν μπορεί να ξαναγράψει τη συμφωνία ομοφωνίας του Συμβουλίου αλλά μπορεί να αρνηθεί την έγκρισή της, απέρριψε συνολικά την κατεύθυνση (2EU Brussels).

Οι συμμαχίες πίσω από αυτές τις θέσεις είναι πιο σύνθετες από μια απλή βορειονοτιοευρωπαϊκή αντιπαράθεση για χρήματα.

Η Δανία και μια ομάδα καθαρών χρηματοδοτών, μεταξύ των οποίων η Ολλανδία, η Σουηδία και η Αυστρία, κυκλοφόρησαν στις 14 Μαΐου ανεπίσημο έγγραφο που βάφτιζε τη δημοσιονομική πειθαρχία «εκσυγχρονισμό». Το επιχείρημά τους είναι ότι οι παλαιές δαπάνες για τη γεωργία πρέπει να περιοριστούν ώστε να ανοίξει χώρος για την άμυνα και την καινοτομία.

Η πιο αιχμηρή τους απαίτηση αφορά την αντίστροφη ψηφοφορία στην αιρεσιμότητα του κράτους δικαίου, δηλαδή στον μηχανισμό που συνδέει την εκταμίευση ευρωπαϊκών κονδυλίων με τον σεβασμό βασικών θεσμικών κανόνων. Οι αναστολές χρηματοδότησης θα ενεργοποιούνται αυτόματα και θα παραμένουν σε ισχύ, εκτός αν αρκετές κυβερνήσεις, σταθμισμένες με βάση τον πληθυσμό τους, ψηφίσουν για την άρση τους. Σήμερα απαιτείται πλειοψηφία για να επιβληθεί η αιρεσιμότητα. Με την πρότασή τους, θα απαιτείται πλειοψηφία για να αρθεί. Χώρες με ανοιχτά ζητήματα κράτους δικαίου, με πιο εμφανή περίπτωση την Ουγγαρία, θα αντιμετώπιζαν αυτόματα παγώματα κονδυλίων πολύ δυσκολότερα αναστρέψιμα.

Η Γαλλία θέλει να προστατεύσει την Κοινή Αγροτική Πολιτική, το πρόγραμμα αγροτικών επιδοτήσεων της ΕΕ, ενώ ταυτόχρονα επιδιώκει μεγαλύτερη χρηματοδότηση για την άμυνα. Για να χρηματοδοτηθούν και τα δύο, το Παρίσι πιέζει για νέα ευρωπαϊκά έσοδα και κοινό δανεισμό, σε μια λογική που θυμίζει το μοντέλο της πανδημίας και το Ταμείο Ανάκαμψης. Το Βερολίνο θεωρεί και τις δύο επιλογές κλειστές.

Η Πολωνία στηρίζει την ένταξη της Ουκρανίας και τη σκληρή γραμμή έναντι της Ρωσίας, αλλά επιμένει ότι οι δαπάνες ασφάλειας δεν μπορούν να απορροφήσουν τις αγροτικές πληρωμές ή τα κονδύλια περιφερειακής ανάπτυξης. Η ένταξη της Ουκρανίας θα μπορούσε να κοστίσει από 85 δισ. ευρώ έως 96,5 δισ. ευρώ στη διάρκεια της επταετίας, σύμφωνα με εκτιμήσεις της Επιτροπής, ενώ τα σημερινά κράτη-μέλη θα μπορούσαν να δουν περικοπές περίπου 20 τοις εκατό στις πληρωμές της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής, καθώς μια μεγάλη νέα αγροτική οικονομία θα εντασσόταν στο σύστημα επιδοτήσεων (EUobserver, Euronews). Η Πολωνία, ως ο μεγαλύτερος καθαρός αποδέκτης τόσο αγροτικών όσο και διαρθρωτικών πόρων, θα δεχόταν το ισχυρότερο πλήγμα.

Τα ανατολικά κράτη που πιέζουν περισσότερο για την ευρωπαϊκή ασφάλεια είναι και εκείνα των οποίων οι προϋπολογισμοί εξαρτώνται περισσότερο από τις ευρωπαϊκές μεταβιβάσεις. Η Ρουμανία ζητεί ισχυρότερη άμυνα στα σύνορα και ταχύτερη ένταξη της Ουκρανίας και της Μολδαβίας, αλλά το δικό της δημοσιονομικό έλλειμμα περιορίζει τη δυνατότητα εθνικής συνεισφοράς. Αυτές οι χώρες θέλουν ταυτόχρονα αμυντικές δαπάνες και συνέχιση της χρηματοδότησης συνοχής, ένας συνδυασμός που δεν βγαίνει χωρίς μεγαλύτερες εισφορές ή νέα έσοδα.

Η παγίδα της ομοφωνίας

Το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο απαιτεί ομοφωνία στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, όπου οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων χαράσσουν τη γενική κατεύθυνση της ΕΕ. Αυτό σημαίνει ότι μία χώρα μπορεί να μπλοκάρει τη συμφωνία. Οι αρχικές θέσεις είναι σκόπιμα μαξιμαλιστικές, αφού καμία πρωτεύουσα δεν θέλει να αποκαλύψει πρώτη τον τελικό συμβιβασμό που είναι διατεθειμένη να δεχθεί.

Η πραγματική διαπραγμάτευση θα εξελιχθεί σε βάθος μηνών, πιθανότατα έως το 2027. Αν οι κυβερνήσεις δεν συμφωνήσουν πριν λήξει το σημερινό πλαίσιο, οι δαπάνες θα επιστρέψουν στα ανώτατα όρια του τελευταίου έτους, χωρίς νέα προγράμματα. Οι επενδύσεις σε άμυνα και διεύρυνση θα παγώσουν ακριβώς τη στιγμή που η Ευρώπη λέει ότι χρειάζεται περισσότερες.

Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο αναγνώρισε ότι ο ανασχεδιασμός της Επιτροπής κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση, αλλά σημείωσε ότι παραμένουν ανοιχτά κρίσιμα ζητήματα: οι επιστροφές εισφορών, οι ίδιοι πόροι, δηλαδή νέες ευρωπαϊκές πηγές εσόδων όπως οι συνοριακοί δασμοί άνθρακα ή οι φόροι επί χρηματοπιστωτικών συναλλαγών, και η εξυπηρέτηση του χρέους από τον κοινό δανεισμό της πανδημίας (Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο). Κανένα δημόσιο έγγραφο δεν δείχνει πώς χωρούν η διεύρυνση, η άμυνα και οι παραδοσιακές δαπάνες κάτω από το ίδιο ανώτατο όριο.

Η Ευρώπη έχει δηλώσει ότι η άμυνα και η διεύρυνση αποτελούν στρατηγικές προτεραιότητες. Ο προϋπολογισμός, όμως, δεν τις χρηματοδοτεί στην κλίμακα που απαιτείται. Για να κλείσει το κενό πρέπει να μειωθούν οι αγροτικές επιδοτήσεις και οι περιφερειακές μεταβιβάσεις, και καμία κυβέρνηση που έχει μπροστά της εκλογές δεν προσφέρεται να κάνει πρώτη αυτή την παραχώρηση.